ଅଧ୍ୟାୟ–୩
ଭାଙ୍ଗ (Cannabis sativa): ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରିଚୟ, ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ, ଆୟୁର୍ବେଦରେ ସ୍ଥାନ ଓ ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
By Lokanath Mishra IRS ( retired)
ଭାଙ୍ଗ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଐତିହ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଏକ ମନୋସକ୍ରିୟ ପଦାର୍ଥ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତି, ଆୟୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଲୋକପରମ୍ପରା ସହ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାଙ୍ଗର ବ୍ୟବହାର ଧାର୍ମିକ ଆଚାର, ଔଷଧୀୟ ପ୍ରୟୋଗ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ହୋଇ ଆସିଛି।
ଭାଙ୍ଗର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ Cannabis sativa L.। ଏହା Cannabaceae ପରିବାରର ଏକ ବାର୍ଷିକ ଉଦ୍ଭିଦ। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ର, କୋମଳ ପୁଷ୍ପମଞ୍ଜରୀ ଓ ବୀଜର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି। ପାରମ୍ପରିକ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଥାରେ “ଭାଙ୍ଗ” ସାଧାରଣତଃ ଏହାର ପତ୍ର ଏବଂ କୋମଳ ଅଂଶକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହାକୁ ପେଷି ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ଚିନି, ଗୋଲମରିଚ, ବାଦାମ, ପିସ୍ତା, ଗୁଜୁରାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ମିଶାଇ ପାନୀୟ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
ଆଧୁନିକ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ, Cannabis sativa ଉଦ୍ଭିଦରେ ଶତାଧିକ ଜୈବ-ସକ୍ରିୟ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ (Cannabinoids) ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ହେଲା ଡେଲ୍ଟା-୯ ଟେଟ୍ରାହାଇଡ୍ରୋକାନାବିନଲ୍ (THC) ଏବଂ କାନାବିଡିଓଲ୍ (CBD)।
THC ହେଉଛି ଭାଙ୍ଗର ପ୍ରମୁଖ ମନୋସକ୍ରିୟ ଉପାଦାନ। ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଥିବା CB1 ରିସେପ୍ଟର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ନାୟୁ କୋଷମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ CBD ରେ ମନୋସକ୍ରିୟ ପ୍ରଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଥାଏ ଏବଂ ଏହାର କେତେକ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ଚାଲିଛି।
ମାନବ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଏକ ବିଶେଷ ଜୈବିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଏଣ୍ଡୋକାନାବିନଏଡ୍ ପ୍ରଣାଳୀ (Endocannabinoid System) କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ମନୋଭାବ, ଭୋକ, ବେଦନା ଅନୁଭବ, ସ୍ମୃତି, ନିଦ୍ରା ଏବଂ ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଏ। THC ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ଏବଂ ସେହି କାରଣରୁ ଭାଙ୍ଗ ସେବନ ପରେ ମନୋଭାବ, ସମୟର ଅନୁଭୂତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ଅନୁଭବ ଓ ଭୋକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ।
ଭାଙ୍ଗ ପାନ କରିବା ପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସାଧାରଣତଃ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରରେ ଶୋଷିତ ହୋଇ THC ଯକୃତରେ ବିପାକିତ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଖାଲି ପେଟରେ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ସେବନ କରିବା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ସମୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ସାଧାରଣତଃ ତିରିଶରୁ ନବେ ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନେକ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରେ।
ଅଧିକାଂଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗ ସେବନକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତି, ମାନସିକ ପ୍ରଶାନ୍ତି, ହାଲୁକା ଆନନ୍ଦ, ସମୟର ଗତି ଧୀର ଲାଗିବା, ସଙ୍ଗୀତ କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣ ଏବଂ ଭୋକ ବୃଦ୍ଧି ଭଳି ଅନୁଭୂତି ପାଇପାରନ୍ତି। କେତେକ ଲୋକ ଧ୍ୟାନ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ କିମ୍ବା ସୃଜନଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତଥାପି ଏହି ଅନୁଭୂତି ବ୍ୟକ୍ତିଭେଦେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଭାଙ୍ଗ ସେବନ କଲେ ଉତ୍କଣ୍ଠା, ଭୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ସ୍ମୃତିରେ ସାମୟିକ ବାଧା, ଧ୍ୟାନର ଅଭାବ, ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ କମିଯିବା ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୟ ବଢ଼ିଯିବା ଭଳି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ତେଣୁ ଭାଙ୍ଗ ସେବନ ପରେ ଯାନବାହନ ଚଳାଇବା କିମ୍ବା ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ର ପରିଚାଳନା କରିବା ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ।
ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଭାଙ୍ଗକୁ “ବିଜୟା” ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଭାବପ୍ରକାଶ ନିଘଣ୍ଟୁ, ରାଜ ନିଘଣ୍ଟୁ ଏବଂ କେତେକ ଅନ୍ୟ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉଚିତ ଶୋଧନ (Purification) ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାତ୍ରାରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ବେଦନା ଏବଂ କେତେକ ବିଶେଷ ରୋଗରେ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଆୟୁର୍ବେଦ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଔଷଧ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବାବେଳେ ସଠିକ୍ ଶୋଧନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାତ୍ରା ଏବଂ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କାନାବିନଏଡ୍ ଆଧାରିତ କେତେକ ଔଷଧକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି। କେତେକ ଦେଶରେ କ୍ୟାନ୍ସର ଚିକିତ୍ସା ସମୟରେ ବାନ୍ତି ଓ ବାନ୍ତିବୋଧ କମାଇବା, ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ବେଦନା, ମଲ୍ଟିପଲ୍ ସ୍କ୍ଲେରୋସିସ୍ରେ ମାଂସପେଶୀର ଜଡ଼ତା ଏବଂ କେତେକ ବିରଳ ପ୍ରକାରର ମୃଗୀ ରୋଗରେ କାନାବିନଏଡ୍-ଭିତ୍ତିକ ଔଷଧ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ତଥାପି ଏହି ଚିକିତ୍ସା ସବୁବେଳେ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ କରାଯାଏ।
ଭାଙ୍ଗର ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସହ ଭାଙ୍ଗର ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ମହାଶିବରାତ୍ରି ଏବଂ ହୋଲି ପର୍ବରେ ଅନେକ ଭକ୍ତ ଭାଙ୍ଗକୁ ପ୍ରସାଦ ସ୍ୱରୂପ ସେବନ କରନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଭାରତର ମଥୁରା, ବୃନ୍ଦାବନ, ବାରାଣସୀ ଏବଂ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ପରି ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗର ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟବହାର ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗ ଠଣ୍ଡାଇ, ଭାଙ୍ଗ ଲସି, ଭାଙ୍ଗ ଗୋଳି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଶୈବ ପୀଠ ଏବଂ ସାଧୁ-ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ଭାଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାରର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପୁରୀ ସମେତ କେତେକ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାନରେ ଭାଙ୍ଗ ସେବନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି, ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଏକରୂପ ନୁହେଁ।
ଏହିପରି ଭାବେ ଭାଙ୍ଗକୁ କେବଳ ଏକ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗୁଣ, ଔଷଧୀୟ ସମ୍ଭାବନା, ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିପଦ—ସବୁକୁ ସମନ୍ୱିତ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା—ଉଭୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ।
(କ୍ରମଶଃ – ଅଧ୍ୟାୟ–୪ରେ “ଭାଙ୍ଗ ଓ ମଦ୍ୟର ବୈଜ୍ଞାନିକ ତୁଳନା: ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସମାଜ ଓ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ” ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ।)