ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୮୮ : ହସ୍ତିନାପୁର ସଭାରେ ଶାନ୍ତିର ପ୍ରଥମ ଡାକ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ସେହି ରାତିରେ ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଏବେ ହସ୍ତିନାପୁର ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲା ।
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁନଥିଲେ—କିନ୍ତୁ ନିଜ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ ।
ଦ୍ରୌପଦୀ ଶାନ୍ତିର ନାମରେ ଅପମାନକୁ ଭୁଲିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ ।
ଭୀମ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଭୁଲିନଥିଲେ ।
ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଗାଣ୍ଡୀବକୁ ଭୁଲିନଥିଲେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତଥାପି ଶେଷଥର ପାଇଁ ଶାନ୍ତିର ଦ୍ୱାରଟି ଖୋଲା ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।
ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିଲା ଅସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ ।
ଥିଲା ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ।
କିନ୍ତୁ ସେହି ବାର୍ତ୍ତାର ଭାର ଥିଲା ସମଗ୍ର କୁରୁବଂଶର ଭବିଷ୍ୟତ୍ ।
ହସ୍ତିନାପୁର ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିବା ଦୂତ ।
ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅଭିଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଥିଲା ଶାନ୍ତି ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଥିଲା ଏକ ଗଭୀର ଦାୟିତ୍ୱ ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯେଉଁ ସଭାକୁ ସେ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେହି ସଭାରେ ବସିଛନ୍ତି ଭୀଷ୍ମ ।
ଦ୍ରୋଣ ।
କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ।
ବିଦୁର ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ।
କର୍ଣ୍ଣ ।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ।
ଶକୁନି ।
ଏବଂ ସେହି ସଭାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି ଆଗାମୀ ଦିନର ଶାନ୍ତି କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ।
ରଥ ହସ୍ତିନାପୁର ଆଡ଼କୁ ଆଗେଇ ଚାଲିଲା ।
ପଥର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପଛକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଶ୍ଚିମକୁ ଢଳୁଥିଲା ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୂତ ମନେ ମନେ ଭାବୁଥିଲେ—
“ହେ ଧର୍ମ, ଆଜି ତୁମର ପରୀକ୍ଷା ।”
ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜପ୍ରାସାଦ ।
ଏପଟେ ହସ୍ତିନାପୁର ।
କୁରୁବଂଶର ରାଜଧାନୀ ।
ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଚୀର ।
ବିଶାଳ ଦ୍ୱାର ।
ରାଜପଥରେ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ।
ସୁସଜ୍ଜିତ ରାଜପ୍ରାସାଦ ।
ଦେଖିଲେ ଲାଗୁଥିଲା—ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶକ୍ତିକୁ କେହି ହରାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
କିନ୍ତୁ ପ୍ରାସାଦର ଭିତରେ ଏକ ଭୟ ଥିଲା ।
ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ଭୟ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ ।
ସେ ଅନ୍ଧ ଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅନ୍ଧତା କେବଳ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିଲା କି ?
ବିଦୁର ଅନେକଥର ତାଙ୍କୁ ସତର୍କ କରିଥିଲେ ।
ଭୀଷ୍ମ ଅନେକଥର ଧର୍ମର କଥା କହିଥିଲେ ।
ଗାନ୍ଧାରୀ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅହଂକାର ଦେଖିଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରମୋହର ଅନ୍ଧକାର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଘେରି ରହିଥିଲା ।
ଦୂତଙ୍କ ଆଗମନ ।
ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ତାଙ୍କୁ ରାଜସଭାକୁ ନିଆଗଲା ।
ସଭାରେ ଭୀଷ୍ମ ବସିଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ଧଳା ଦାଢ଼ି ଓ ଗମ୍ଭୀର ମୁହଁ ଦେଖିଲେ ଲାଗୁଥିଲା—ସେ ଯେପରି ନିଜେ ଇତିହାସ ।
ଦ୍ରୋଣ ନିରବ ଥିଲେ ।
କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ ।
ବିଦୁରଙ୍କ ଆଖିରେ ଚିନ୍ତା ।
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମୁହଁରେ କଠୋରତା ।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମୁହଁରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ।
ଶକୁନିଙ୍କ ଆଖିରେ ଚତୁରତା ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୂତ ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ।
ସେ ପ୍ରଥମେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।
ତା’ପରେ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଦୁରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ ।
ତା’ପରେ ସେ କହିଲେ,
“ମହାରାଜ, ମୁଁ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ । ମୁଁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏକ କଥା ନେଇ ଆସିଛି ।”
ସଭା ନିରବ ହୋଇଗଲା ।
ପାଣ୍ଡବମାନେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ?
ଦୂତ କହିଲେ,
“ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତୁର ନୁହନ୍ତି । ସେମାନେ ତେର ବର୍ଷର ଦୁଃଖ ପରେ ନିଜ ଅଧିକାର ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।”
“ସେମାନେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି ।”
“ସେମାନେ କୁରୁବଂଶର ଧ୍ୱଂସ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି ।”
“ସେମାନେ କେବଳ ନ୍ୟାୟ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।”
ସଭାରେ ମୃଦୁ ଗୁଞ୍ଜନ ହେଲା ।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଚୁପ୍ ।
ବିଦୁର ଦୂତଙ୍କ କଥା ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଣୁଥିଲେ ।
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମୁହଁରେ ଗମ୍ଭୀରତା ।
ଦୂତ ପୁଣି କହିଲେ,
“ଯେଉଁମାନେ ଜୁଆରେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଶର୍ତ୍ତ ପୂରଣ କରି ଫେରିଛନ୍ତି । ଅଜ୍ଞାତବାସ ମଧ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଫେରାଇ ଦେବା ହିଁ ଧର୍ମ ।”
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ।
ଭୀଷ୍ମ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ଶୈଶବରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁରୁବଂଶର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଯେପରି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଭଳି ଚାଲିଗଲା ।
ଶାନ୍ତନୁ ।
ଗଙ୍ଗା ।
ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ।
ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ।
ପାଣ୍ଡୁ ।
ବିଦୁର ।
ତା’ପରେ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବ ।
ସେ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—
“ମୁଁ ଏହି ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି । ଆଜି କି ମୋ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଏହି ବଂଶ ନିଜ ହାତରେ ନିଜକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବ ?”
ଭୀଷ୍ମ ଜାଣୁଥିଲେ—
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦୁର୍ବଳ ନୁହନ୍ତି ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଗାଣ୍ଡୀବ ଗର୍ଜିଲେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ସେନା କମ୍ପିଉଠିବ ।
ଭୀମଙ୍କ ଗଦା ଉଠିଲେ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିପାରେ ।
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ଭୀଷ୍ମ ଏହା ସବୁ ଜାଣୁଥିଲେ ।
ବିଦୁରଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ।
ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ଦୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ସେ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—
“ଯଦି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏହି ସୁଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ, ତେବେ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ କିଏ ରକ୍ଷା କରିବ ?”
ବିଦୁର ଜାଣୁଥିଲେ—ରାଜ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ ନାହିଁ ।
କେବେ କେବେ ରାଜ୍ୟର ନିଜ ଅହଂକାର ହିଁ ତାହାର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ ।
ସେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନ କହୁଥିଲା—
“ମହାରାଜ, ଆଜି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତୁ । ପୁତ୍ରମୋହ ଓ ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ ବାଛନ୍ତୁ ।”
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଅହଂକାର ।
କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବୁଥିଲେ ।
“ମୁଁ କାହିଁକି ରାଜ୍ୟ ଦେବି ?”
“ଏହି ରାଜ୍ୟ ମୋର ।”
“ପାଣ୍ଡବମାନେ ତେର ବର୍ଷ ଦୂରେ ଥିଲେ । ଏବେ ସେମାନେ ଫେରି ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ମୋର ଅଧିକାର ଛାଡ଼ିଦେବି କି ?”
ତାଙ୍କ ମନରେ ଆଉ ଏକ ଚିନ୍ତା ଥିଲା ।
“ମୋ ପାଖରେ ଭୀଷ୍ମ ଅଛନ୍ତି । ଦ୍ରୋଣ ଅଛନ୍ତି । କର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି । କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଅଛନ୍ତି । ଅନେକ ରାଜା ମୋ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ।”
ଏହି ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ଅହଂକାରୀ କରୁଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ସେ ଗୋଟିଏ କଥା ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ—
ସେନାର ସଂଖ୍ୟା ଯୁଦ୍ଧର ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ ନାହିଁ ।
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ସଂଘର୍ଷରେ ମଣିଷର ଅହଂକାର ନିଜେ ତାହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ବଳତା ହୋଇପାରେ ।
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମନରେ ମିତ୍ରତା ।
କର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭାବନା ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି ।
ସମାଜ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲା, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗରାଜ କରିଥିଲେ ।
ସେହି ଉପକାର କର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିପାରିନଥିଲେ ।
ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଟଳ ସଙ୍କଳ୍ପ—
“ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯେଉଁଠାରେ, କର୍ଣ୍ଣ ସେଠାରେ ।”
କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭୟଙ୍କର ରହସ୍ୟ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲା ।
ସେ ରହସ୍ୟ ଥିଲା—ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ।
ତାଙ୍କ ନିଜ ରକ୍ତ ।
ତାଙ୍କ ନିଜ ଭାଇମାନେ ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ସତ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ଣ୍ଣ ଜାଣୁନଥିଲେ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଇ ଦିଗକୁ ଟାଣି ହେଉଥିଲା ।
ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧର୍ମ ।
ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୁତ୍ର ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି ।
କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ରୋକିବାର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ମନରେ କମିଯାଇଥିଲା ।
ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ।
“ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ମୋର ପୁତ୍ରମାନେ ମରିବେ ।”
ଏହି ଭାବନା ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ସେ ଏହା ଭାବିପାରୁନଥିଲେ—
“ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ମାଆଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ମରିବେ ।”
ପୁତ୍ରମୋହ ମଣିଷର ଦୃଷ୍ଟିକୁ କେତେ ସୀମିତ କରିଦିଏ !
ଦୂତଙ୍କ ଶେଷ ବାର୍ତ୍ତା ।
ଦୂତ ପୁଣି କହିଲେ,
“ମହାରାଜ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଅଛି ।”
“ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହିତ ଶାନ୍ତି କରନ୍ତୁ ।”
“କୁରୁବଂଶକୁ ବଞ୍ଚାନ୍ତୁ ।”
“ଯୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅନେକ ପ୍ରିୟଜନ ନଷ୍ଟ ହେବେ ।”
ସଭା ପୁଣି ନିରବ ।
ଭୀଷ୍ମ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଲେ ।
ବିଦୁର ଦୂତଙ୍କ କଥାକୁ ସମର୍ଥନ କଲେ ।
ଦ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ଗମ୍ଭୀର ହେଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଥିଲା ।
ସେ ମନେ ମନେ କହୁଥିଲେ—
“ଯୁଦ୍ଧ ହେଲେ ହେଉ ।”
ଦୂତ ଫେରିଗଲେ ।
ଶେଷରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କଲେ ।
ସେ ଜାଣିଥିଲେ—ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ଏକମତ ନୁହନ୍ତି ।
ଭୀଷ୍ମ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।
ବିଦୁର ଶାନ୍ତି ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ।
ଦ୍ରୋଣ ନିରବ ।
କର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ।
ଏବଂ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ—
ଅନମନୀୟ ।
ଦୂତ ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଫେରିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାର ।
ସେ ଭାର ଥିଲା ଆଶଙ୍କାର ।
ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ଅପେକ୍ଷା ।
ଏପଟେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାବୁଥିଲେ—
“ହୁଏତ ଶାନ୍ତି ହେବ ।”
ଭୀମ ଭାବୁଥିଲେ—
“ଶାନ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କ’ଣ ହେବ ?”
ଅର୍ଜୁନ ଭାବୁଥିଲେ—
“କୃଷ୍ଣ ଯାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିବି ।”
ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ନିରବ ।
ଦ୍ରୌପଦୀ ଦୂର ଆକାଶକୁ ଚାହିଁ ଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁରୁଣା ଅଗ୍ନି ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—
ଶାନ୍ତିର କଥା ହେଉଛି ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ହସ୍ତିନାପୁରର ସେହି ସଭା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ।
ସେ ମନେ ମନେ କହିଲେ—
“ନ୍ୟାୟ ବିନା ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ ।”
ସେହି ସମୟରେ ଦୂରରୁ ରଥର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା ।
ଦୂତ ଫେରୁଥିଲେ ।
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରଥ ଆଡ଼କୁ ଗଲା ।
କିନ୍ତୁ ସେହି ରଥ ସହିତ ଆସୁଥିଲା କେବଳ ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ।
ଆସୁଥିଲା ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ଏକ ସଙ୍କେତ ।
ଶାନ୍ତିର ପ୍ରଥମ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ହସ୍ତିନାପୁରର ହୃଦୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରମ ହୋଇନଥିଲା ।
ଏବେ ଆସିବେ ସଞ୍ଜୟ ।
ସେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ନେଇ ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ଆସିବେ ।
ଏବଂ ସେହି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପରେ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ—
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କେତେ ଦୂର ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ,
ଆଉ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଅହଂକାର ପାଇଁ କେତେ ଦୂର ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ।
ଭାଗ ୮୮ର ଶେଷ ।
(ଭାଗ ୮୯ରେ ଜାରି ରହିବ — ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୂତ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ଆଗମନ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ଏବଂ ଶାନ୍ତି ବନାମ ଅଧିକାରର ପ୍ରଶ୍ନ ।)