ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୨

ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୨

ରାମନାମରୁ ରାମଚରିତ — ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅନ୍ତରରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ

ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)

ରତ୍ନାକର ଯେତେବେଳେ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତପସ୍ୟାରେ ବସିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

“ମରା, ମରା” ଜପ କରୁ କରୁ ତାଙ୍କ ଜିହ୍ୱାରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ “ରାମ, ରାମ” ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ଯେଉଁ ମଣିଷର ଜୀବନ ଦିନେ ହିଂସାର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେହି ମଣିଷର ଅଧରରେ ଏବେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ।

ଯେଉଁ ହାତ ଦିନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲା, ସେହି ହାତ ଏବେ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ।

ଯେଉଁ ହୃଦୟରେ ଦିନେ କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ବାସ କରୁଥିଲା, ସେହି ହୃଦୟରେ ଏବେ ଧୀରେ ଧୀରେ କରୁଣା ଓ ଶାନ୍ତିର ଉଦୟ ହେଉଥିଲା ।

ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ରତ୍ନାକର ଯେତେବେଳେ ବିଳରୁ ବାହାରିଲେ, ସେ ଆଉ ପୁରୁଣା ରତ୍ନାକର ନଥିଲେ ।

ସେ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ରୂପାନ୍ତର ପରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆଉ ଏକ ନୂଆ ଅନ୍ୱେଷଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।

ସେ ଯେଉଁ “ରାମ” ନାମ ଜପ କରୁଥିଲେ, ସେହି ରାମ କିଏ ?

କେବଳ ଏକ ପବିତ୍ର ନାମ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏକ କଥା, କିନ୍ତୁ ସେହି ନାମର ପଛରେ ଥିବା ମହାନ ଚରିତ୍ରକୁ ଜାଣିବା ଆଉ ଏକ କଥା ।

ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗଭୀର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ରାମନାମରୁ ରାମଚରିତକୁ

ବାଲ୍ମୀକି ଭାବିଲେ —

“ଯେଉଁ ନାମ ମୋ ପରି ଜଣେ ପାପୀ ମଣିଷର ଜୀବନକୁ ବଦଳାଇଦେଲା, ସେହି ନାମର ମହିମା କେତେ ଅପାର ହୋଇଥିବ ?

ଯେଉଁ ନାମ ମୋର ଅନ୍ତରର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଲା, ସେହି ନାମର ଧାରକ କେତେ ମହାନ ହୋଇଥିବେ ?”

ଏହି ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଆକୁଳ କରିଦେଲା ।

ସେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ —

ରାମ କିପରି ଜୀବନ ବିତାଇଥିଲେ ?

ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ମହତ୍ତ୍ୱ କେଉଁଠାରେ ?

କାହିଁକି ରାମନାମ ଏତେ ପବିତ୍ର ?

କିପରି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଏପରି ଭାବରେ ଗଢ଼ିପାରେ ଯେ, ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବେ ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ପାଇଁ ବାଲ୍ମୀକି ପୁଣିଥରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ।

ନାରଦଙ୍କ ପୁନର୍ଆଗମନ

କିଛି ସମୟ ପରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ପୁଣି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ ।

ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ।

ସେ ଭକ୍ତିର ସହିତ ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।

କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଇ ମହର୍ଷି ଧର୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କଲେ ।

ଶେଷରେ ବାଲ୍ମୀକି ନିଜ ମନର ପ୍ରଶ୍ନ ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିଲେ ।

“ହେ ଦେବର୍ଷି ! ଆପଣ ମୋତେ ଯେଉଁ ରାମନାମ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ନାମ ମୋର ଜୀବନକୁ ବଦଳାଇଦେଇଛି ।

କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର ମନରେ ଆଉ ଏକ ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମ ନେଇଛି ।

ମୁଁ ସେହି ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।

ସେ କିପରି ମଣିଷ ଥିଲେ ?

ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର କିପରି ଥିଲା ?

କିପରି ସେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଆଧାର କରିଥିଲେ ?

ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ କିପରି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଥିଲା ?

ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା — ସେ କିପରି ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ହୋଇପାରିଲେ ?”

ନାରଦ ଗଭୀର ଭାବରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲେ ।

ସେ ବୁଝିଗଲେ — ରତ୍ନାକରରୁ ବାଲ୍ମୀକି ହୋଇଥିବା ଏହି ମହର୍ଷି ଏବେ କେବଳ ରାମନାମର ଜପ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି ।

ସେ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।

ନାରଦ ତା’ପରେ ରାମଙ୍କ ଜୀବନକଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାମ

“ଅଯୋଧ୍ୟା ନାମରେ ଏକ ମହାନ ନଗରୀ ଅଛି ।

ସେହି ନଗରୀର ରାଜା ଥିଲେ ଦଶରଥ ।

ସେ ଥିଲେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ରାଜା ।

ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସୁଖୀ ଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଅଭାବ ଥିଲା ।

ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ନଥିଲେ ।

ଦୀର୍ଘ ଅପେକ୍ଷା ପରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଚାରିଜଣ ପୁତ୍ର ଆସିଲେ ।

ସେମାନେ ହେଲେ — ରାମ, ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ।

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଥିଲେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ।

ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ସହିତ ଯେପରି ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ନୂଆ ଆଲୋକ ଆସିଲା ।

କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ରାଜକୁମାର ହେବାରେ ନଥିଲା ।

ସେ ଥିଲେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବିନୟୀ, କରୁଣାମୟ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ।

ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅପାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲା ।

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିଲା ପୁତ୍ରସମ ସ୍ନେହ ।

ଏବଂ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଥିଲା ଅଟଳ ନିଷ୍ଠା ।”

ବାଲ୍ମୀକି ନିରବ ହୋଇ ଶୁଣୁଥିଲେ ।

ନାରଦ ଆଗକୁ କହିଲେ —

“ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ସବୁବେଳେ ସୁଖରେ ଭରି ରହିନଥିଲା ।

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସମୟ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମୋଡ଼ ନେଲା ।

ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଚଉଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲା ।

କିନ୍ତୁ ରାମ ପିତାଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ନାହିଁ ।

ସେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।

ସେ ସିଂହାସନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ ।”

ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟ ଗଭୀର ଭାବରେ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହେଲା ।

କାରଣ ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନରେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ତାହା ସହିତ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଏହି ତ୍ୟାଗର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସାମ୍ୟ ସେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁଥିଲେ ।

ରତ୍ନାକର ନିଜର ପୁରୁଣା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

ରାମ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

ଜଣେ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ।

ଅନ୍ୟଜଣେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ସୁଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

ରାମକଥାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ

ବାଲ୍ମୀକି ମନେ ମନେ ଅନୁଭବ କଲେ —

ରାମ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହନ୍ତି । ରାମ ଏକ ଆଦର୍ଶ ।

ରାମ ମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ରାମ ମାନେ ସତ୍ୟ ।

ରାମ ମାନେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ।

ରାମ ମାନେ ତ୍ୟାଗ ।

ରାମ ମାନେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପଛକୁ ରଖିବା ।

ନାରଦ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଅନେକ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଚାଲିଲେ ।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ।

ମିଥିଲାରେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ ।

ଅଯୋଧ୍ୟାରୁ ବନବାସ ।

ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବନଜୀବନ ।

ସୀତାହରଣ ।

ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ।

ହନୁମାନଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଭକ୍ତି ।

ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ ।

ଲଙ୍କା ଯୁଦ୍ଧ ।

ରାବଣବଧ ।

ଏବଂ ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ।

ବାଲ୍ମୀକି ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସବୁ ଶୁଣିଲେ ।

ତାଙ୍କ ମନରେ ଏବେ ଗୋଟିଏ ନୂଆ ଚିନ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଲା ।

ଏହି ମହାନ ଜୀବନକଥା କେବଳ ମୁଖେ ମୁଖେ ରହିଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ ।

ଏହାକୁ ଶବ୍ଦରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

ଏହାକୁ ଯୁଗ ଯୁଗ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ମହାକାହାଣୀ କିପରି ଲେଖାଯିବ ?

କେଉଁ ଭାଷାରେ ?

କେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ?

କେଉଁ ଶବ୍ଦରେ ଏତେ ବିଶାଳ ଚରିତ୍ରକୁ ଧରି ରଖାଯିବ ?

ନାରଦ ବିଦାୟ ନେଲେ ।

ତାଙ୍କ ବୀଣାର ଧ୍ୱନି ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୂରେଇଗଲା ।

କିନ୍ତୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇଗଲା ।

ସେହି ରାତିରେ ଆକାଶର ଅସଂଖ୍ୟ ତାରାକୁ ଚାହିଁ ବାଲ୍ମୀକି ଭାବୁଥିଲେ —

“ଯଦି ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ଧର୍ମର ଏକ ଦୀପଶିଖା, ତେବେ ସେହି ଦୀପଶିଖାର ଆଲୋକକୁ ମୁଁ କିପରି ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇବି ?”

ପ୍ରକୃତି ଯେପରି ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲା ।

କିଛି ଦିନ ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ତମସା ନଦୀ ଦିଗକୁ ଯିବେ ।

ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିବେ ଏକ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଯୁଗଳର ପ୍ରେମ ।

ଏବଂ ତା’ପରେ ଘଟିବ ଏମିତି ଏକ ଘଟଣା, ଯାହା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଶୋକକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ପରିଣତ କରିଦେବ ।

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜନ୍ମ ନେବ —

ଆଦିକାବ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକ ।

ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଜୀବନକଥା ପାଇବ —

ଅମର ରାମାୟଣର ରୂପ ।