ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୩ !
ତମସା ନଦୀତଟରେ କରୁଣାର ଜନ୍ମ — ଶୋକରୁ ଶ୍ଲୋକ !
ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)
ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିସାରିଥିଲା । ଯେଉଁ ରତ୍ନାକର ଦିନେ ଅନ୍ଧକାର ଅରଣ୍ୟରେ ଲୁଟ୍ପାଟ୍ କରି ନିଜ ପରିବାରର ଭରଣପୋଷଣ କରୁଥିଲେ, ସେହି ମଣିଷ ଏବେ ତପସ୍ୟାର ଅଗ୍ନିରେ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରି ମହର୍ଷିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲେ ।
ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ‘ରାମ’ ନାମ ଦେଇଥିଲେ । ସେହି ରାମନାମ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନୂଆ ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା — ଯେଉଁ ରାମଙ୍କ ନାମ ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ବଦଳାଇଦେଲା, ସେହି ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଚରିତ୍ରକୁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ସମ୍ମୁଖରେ କିପରି ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରେ ?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରରେ ଏକ ମହାନ ସୃଷ୍ଟିର ବୀଜ ରୋପଣ କରୁଥିଲା ।
ତମସା ନଦୀର ଶାନ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ !
ଦିନେ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଲେ । ସେମାନେ ତମସା ନଦୀ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲେ ।
ପ୍ରଭାତର ସମୟ । ପ୍ରକୃତି ଯେପରି ନିଜ ମୁହଁରେ ଶାନ୍ତିର ହସ ଧାରଣ କରିଥିଲା । ଗଛର ପତ୍ରରେ ଶିଶିରବିନ୍ଦୁ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା । ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କଳରବରେ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠିଥିଲା । ପବନର ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶରେ ବୃକ୍ଷପତ୍ର ଯେପରି ପ୍ରକୃତିର ଅଦୃଶ୍ୟ ବୀଣାରେ ସଙ୍ଗୀତ ବଜାଉଥିଲା ।
ବାଲ୍ମୀକି ତମସା ନଦୀର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳକୁ ଦେଖି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ —
“ଭରଦ୍ୱାଜ ! ଦେଖ, ଏହି ନଦୀର ଜଳ କେତେ ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ । ମନେ ହେଉଛି, ମଣିଷର ମନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏହି ଜଳ ପରି ନିର୍ମଳ ହୋଇପାରନ୍ତା, ତେବେ ତାହାର ଭିତରେ କୌଣସି ଅଶାନ୍ତି ରହିପାରନ୍ତା ନାହିଁ ।”
ଏହି କଥା କହି ସେ ନଦୀକୂଳ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜଣା ନଥିଲା, ସେହି ଶାନ୍ତ ତମସା ତଟରେ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସର ଏକ ଅମର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଯାଉଛି ।
ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଯୁଗଳ !
ନଦୀକୂଳରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ହଠାତ୍ ଏକ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଯୁଗଳ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା ।
ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅସୀମ ସ୍ନେହରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଚଳନରେ ଥିଲା ପ୍ରେମ, ସ୍ୱରରେ ଥିଲା ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସାଥିତ୍ୱରେ ଥିଲା ଜୀବନର ଏକ ସରଳ ସତ୍ୟ ।
ପ୍ରକୃତିର ଏହି ନିର୍ମଳ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ମହର୍ଷିଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା ।
କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ସେହି ଆନନ୍ଦର ଆକାଶରେ ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ବାଣ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କଲା ।
ଜଣେ ଶିକାରୀ ତାହାର ଧନୁରୁ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲା । ବାଣଟି ଯାଇ ପୁରୁଷ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଦେହରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲା । ସେ ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ି ଛଟପଟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ।
ତାହାର ସଙ୍ଗିନୀ ଆକାଶରେ ଘୂରିଘୂରି କରୁଣ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ।
ସେହି ବିଳାପ କେବଳ ଏକ ପକ୍ଷୀର ବିଳାପ ନଥିଲା । ତାହା ଯେପରି ଥିଲା ବିଚ୍ଛେଦରେ ପୀଡ଼ିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ହୃଦୟର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ।
ମହର୍ଷିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣାର ଉଦୟ !
ବାଲ୍ମୀକି ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଗଲେ ।
ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅସୀମ କରୁଣା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା । ଜଣେ ଶିକାରୀର ବାଣ ଯଦିଓ ଏକ ପକ୍ଷୀର ଦେହକୁ ବିଦ୍ଧ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାହାର ବେଦନା ଯାଇ ମହର୍ଷିଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କରିଥିଲା ।
ସେହି କରୁଣାରୁ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଭାବରେ ଏକ ଶାପସଦୃଶ ବାଣୀ ବାହାରିଆସିଲା —
“ମା ନିଷାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତ୍ୱମଗମଃ ଶାଶ୍ୱତୀଃ ସମାଃ ।
ଯତ୍ କ୍ରୌଞ୍ଚମିଥୁନାଦେକମବଧୀଃ କାମମୋହିତମ୍ ॥”
ଅର୍ଥାତ୍ —
“ହେ ନିଷାଦ ! ପ୍ରେମରେ ମଗ୍ନ ଏହି କ୍ରୌଞ୍ଚ ଯୁଗଳର ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷୀକୁ ଯେହେତୁ ତୁମେ ହତ୍ୟା କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅ ।”
କିନ୍ତୁ ଏହି ବାଣୀ କେବଳ ଏକ ଶାପ ନଥିଲା ।
ଏହା ଥିଲା ମାନବ ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଗତ ପ୍ରଥମ କାବ୍ୟମୟ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ।
ଶୋକରୁ ଶ୍ଲୋକ !
ବାଣୀଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ନିଜେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ।
ସେ ଅନୁଭବ କଲେ — ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବାହାରିଥିବା ଏହି ବାକ୍ୟ ସାଧାରଣ ବାକ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହାର ଶବ୍ଦରେ ଏକ ଲୟ ଅଛି, ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସଙ୍ଗୀତ ଅଛି ।
ଶୋକରୁ ଯେଉଁ ବାଣୀର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ବାଣୀ ଶ୍ଲୋକରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା ।
ସେଥିପାଇଁ ଭାରତୀୟ କାବ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଏକ ଅମର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ — “ଶୋକରୁ ଶ୍ଲୋକର ଜନ୍ମ ।”
ଏଠାରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ ଲୁଚିଛି ।
ଯେଉଁ ହୃଦୟ ଅନ୍ୟର ବେଦନାକୁ ନିଜର ବେଦନା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିପାରେ, ସେହି ହୃଦୟରୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ଜନ୍ମ ହୁଏ ।
ବାଲ୍ମୀକି ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଦସ୍ୟୁ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିଲା ହିଂସାର ଅତୀତ । କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିଲା କରୁଣା ।
ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିଁ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ମହର୍ଷି କରିନଥିଲା, ତାଙ୍କୁ କରିଥିଲା ଆଦିକବି ।
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆଦେଶ !
ତମସା ତଟର ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଉନଥିଲା ।
ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ — ଏହି ଶ୍ଲୋକ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ କିପରି ବାହାରିଲା ? ଏହାର ପଛରେ କି ଅଦୃଶ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣା ରହିଛି ?
ପରମ୍ପରାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି, ସେହି ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ମହର୍ଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ।
ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇଛି, ତାହା ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରଣାର ଫଳ । ଏବେ ସେହି ଛନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର ଜୀବନକଥାକୁ କାବ୍ୟରୂପ ଦେବାକୁ ହେବ ।
ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ରାମକଥା ସେ ଶୁଣିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଆଧାର କରି ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାଙ୍କ ଧର୍ମ, ତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ, ତାଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ, ତାଙ୍କ ବିରହ ଓ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିବାକୁ ହେବ ।
ବାଲ୍ମୀକି ବୁଝିଗଲେ — ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅର୍ଥ ଏବେ ଆହୁରି ବିଶାଳ ହୋଇଯାଇଛି ।
ରାମକଥାରୁ ରାମାୟଣର ଜନ୍ମ !
ରାମ କେବଳ ଜଣେ ରାଜା ନୁହନ୍ତି ।
ରାମ ଏକ ଆଦର୍ଶ ।
ରାମ ଏକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ।
ରାମ ଏକ ଧର୍ମବୋଧ ।
ରାମ ଏକ ତ୍ୟାଗ ।
ରାମ ଏକ ମାନବୀୟ ଆଲୋକ ।
ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ଥିଲେ ସେହି ଆଲୋକକୁ ଶବ୍ଦର ଦୀପଶିଖାରେ ପରିଣତ କରିବାର ମାଧ୍ୟମ ।
ଯେଉଁ ରତ୍ନାକର ଦିନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଉଥିଲେ, ସେହି ରତ୍ନାକର ଏବେ ନିଜ କଲମରେ ମାନବଜାତିକୁ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପଥ ଦେଖାଇବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ।
ଏହା ହିଁ ମଣିଷ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶା ।
ମଣିଷର ଅତୀତ ଯେତେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହେଉ, ତାହାର ଭବିଷ୍ୟତ ସେତେଇ ଆଲୋକମୟ ହୋଇପାରେ । ଏକ ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି, ଏକ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ, ଏକ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟା ଓ ଏକ କରୁଣାମୟ ହୃଦୟ — ଏହି ଚାରିଟି ମିଶିଗଲେ ଜୀବନର ଦିଗ ବଦଳିଯାଇପାରେ ।
ତମସା ନଦୀକୂଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସେହି ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଏକ ବିରାଟ ମହାକାବ୍ୟର ରୂପ ନେବ ।
ସେହି ମହାକାବ୍ୟର ନାମ — ରାମାୟଣ ।
ଆଉ ସେହି ରାମାୟଣର ପ୍ରଥମ କବି — ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଆମେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସେହି ମହାକାବ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ — ଯେଉଁଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଶୈଶବ, ଶିକ୍ଷା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ରାମ–ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ମିଳନର ଅମର କାହାଣୀକୁ ଶବ୍ଦରେ ଗଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ।