ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୯ : ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟବିଦାରକ ଶୋକ, ଗାଣ୍ଡୀବ ତ୍ୟାଗ ଓ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇବାକୁ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହନ୍ତି !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ, ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନିଜର ଗୁରୁଜନ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଶୋକରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଥିଲେ । ସେ ଭାବୁଥିଲେ—ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସହିତ ଜୀବନର ସୁଖ ବାଣ୍ଟିବା କଥା, ସେମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁଁ କିପରି ସୁଖୀ ହେବି ?
ଏବେ ତାଙ୍କ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଉଛି । ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଳାସ ପାଇଁ ଏତେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଠିକ୍ କି ? ଯଦି ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ବିଜୟର ଆନନ୍ଦ କାହା ସହିତ ବାଣ୍ଟିବେ ?
ଅର୍ଜୁନ ଜଣେ ମହାବୀର । ତାଙ୍କ ହାତରେ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ଅଛି । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଅପାର ଅଭିଜ୍ଞତା ଅଛି । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସବୁ ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତିଠାରୁ ମନର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି ।
୨. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ !
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତା — ଅଧ୍ୟାୟ ୧, ଶ୍ଲୋକ ୪୫ !
ଅହୋ ବତ ମହତ୍ପାପଂ କର୍ତ୍ତୁଂ ବ୍ୟବସିତା ବୟମ୍ ।
ଯଦ୍ରାଜ୍ୟସୁଖଲୋଭେନ ହନ୍ତୁଂ ସ୍ୱଜନମୁଦ୍ୟତାଃ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ହାୟ ! କେତେ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ କରିବାକୁ ଆମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛୁ ! ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ପାଇବାର ଲୋଭରେ ଆମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଛୁ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଉଠିଛି । ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁଛି, ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏତେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେହି ରାଜ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇପାରେ ।
ପାଠକବନ୍ଧୁମାନେ, ଆମେ ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭାବନାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଅହଂକାରରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିନପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତା’ର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ବିଷୟରେ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହିତ ଭାବିବାକୁ ଲାଗେ ।
ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ସେହି ମାନସିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି । ସେ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି କ’ଣ ହେବ, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି ।
୩. ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମରିବାକୁ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରସ୍ତୁତ !
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତା — ଅଧ୍ୟାୟ ୧, ଶ୍ଲୋକ ୪୬ !
ଯଦି ମାମପ୍ରତୀକାରମଶସ୍ତ୍ରଂ ଶସ୍ତ୍ରପାଣୟଃ ।
ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ରଣେ ହନ୍ୟୁସ୍ତନ୍ମେ କ୍ଷେମତରଂ ଭବେତ୍ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ଯଦି ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରତିରୋଧ ନକରି, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ ନକରି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଠିଆ ହୋଇରହେ, ଏବଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ମୋତେ ମାରିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସେହି ମୃତ୍ୟୁ ଅଧିକ ଭଲ ହେବ ।
ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖଭରା ମୁହୂର୍ତ୍ତ । ସେ ଏପରି ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଛନ୍ତି ଯେ ନିଜ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହାନ୍ତି ।
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଆମେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି କଥା ତାଙ୍କର ସେହି ସମୟର ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି । ଗୀତାର ଉପଦେଶ ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଉତ୍ତର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବେ ।
୪. ଅର୍ଜୁନ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ !
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତା — ଅଧ୍ୟାୟ ୧, ଶ୍ଲୋକ ୪୭ !
ସଞ୍ଜୟ ଉବାଚ ।
ଏବମୁକ୍ତ୍ୱାର୍ଜୁନଃ ସଙ୍ଖ୍ୟେ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାବିଶତ୍ ।
ବିସୃଜ୍ୟ ସଶରଂ ଚାପଂ ଶୋକସଂବିଗ୍ନମାନସଃ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି—ଏହିପରି କହି ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନିଜ ରଥ ଉପରେ ବସିପଡ଼ିଲେ । ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେ ନିଜର ଧନୁ ଓ ତୀରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି ।
କେତେ କରୁଣ ଦୃଶ୍ୟ !
ଯେଉଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ସେହି ଅର୍ଜୁନ ଆଜି ନିଜ ରଥରେ ନିରବ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ଖସିପଡ଼ିଛି । ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ଉତ୍ସାହ ହରାଇ ସେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି ।
ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି । ଗୋଟିଏ ପଟେ ନିଜର ଭାଇ, ଗୁରୁଜନ ଓ ଆତ୍ମୀୟ । ଅନ୍ୟ ପଟେ ନିଜର କ୍ଷତ୍ରିୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସେ କେଉଁ ପଥ ବାଛିବେ, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି ।
ଏହିଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଛି ।
୫. ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆମ ଜୀବନକୁ କ’ଣ ଶିଖାଏ ?
ପ୍ରିୟ ପାଠକବନ୍ଧୁମାନେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ଘଟଣା ନୁହେଁ । ଏହା ମଣିଷର ମନ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲୁଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଏକ ଗଭୀର ଚିତ୍ର ।
ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଆମେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠାରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହୁଁ । ମନ ଗୋଟିଏ କଥା କହେ, ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ୟ କଥା କହେ । ଭୟ, ମୋହ ଓ ଦୁଃଖ ଆମକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦିଏ ।
ସେହି ସମୟରେ ଆମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ଶାନ୍ତ ମନ, ସତ୍ବିଚାର ଓ ଠିକ୍ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଜୀବନର ଗଭୀର ସଙ୍କଟରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନୈତିକତା ଓ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ।
କେବଳ ଭାବନାରେ ଭାସିଯାଇ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ସେହିପରି ମନର ଦୁଃଖକୁ ଅବହେଳା କରିବା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଦୁଃଖକୁ ବୁଝି, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ବିବେକର ସାହାଯ୍ୟରେ ଠିକ୍ ପଥ ଖୋଜିବା ଦରକାର ।
୬. ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣରେ ମନକୁ ଶାନ୍ତି ମିଳେ !
ଏଠାରେ ଆମେ ଭକ୍ତିର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା ।
ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଶକ୍ତି, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ଉପରେ ଭରସା ରଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି, ତାହାର ଉତ୍ତର କେବଳ ବାହୁବଳରେ ମିଳିବ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ, ବିବେକ ଆବଶ୍ୟକ ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବା । ଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି କେବଳ ମୁଖରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ନେବା ନୁହେଁ । ଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ ଅହଂକାରକୁ କମାଇବା, ସତ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ିବା ।
ଆସନ୍ତୁ, ହୃଦୟରୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—
ହେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ! ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ୁ, ସେତେବେଳେ ଆମକୁ ସାହସ ଦିଅନ୍ତୁ । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ୁ, ସେତେବେଳେ ଆମକୁ ସତ୍ୟର ପଥ ଦେଖାନ୍ତୁ । ଯେତେବେଳେ ଆମ ମନରେ ମୋହ ଓ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ଆମକୁ ବିବେକର ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତୁ । ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝି ଜୀବନରେ ଧାରଣ କରିପାରିବୁ—ଏହି କୃପା କରନ୍ତୁ । ଜୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ !
୭. ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ !
ଏହିପରି ଭାବରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ—ଅର୍ଜୁନ ବିଷାଦ ଯୋଗ—ଶେଷ ହେଉଛି ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ, ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ । ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହେଲା, ମନ ବିଚଳିତ ହେଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ସେ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରଥରେ ବସିପଡ଼ିଲେ ।
କିନ୍ତୁ କାହାଣୀ ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଉନାହିଁ । ବରଂ ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବ ଗୀତାର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି । ସେ ଉତ୍ତର ଖୋଜୁଛନ୍ତି । ଆଗାମୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମା, ଶରୀର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେବେ ।
ଭାଗ–୧୨୦ରେ ଜାରି ରହିବ — ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କିପରି ଜ୍ଞାନର ପଥ ଦେଖାଇଲେ !