ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୮ -!

ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୮ -!

ମିଥିଳା ଯାତ୍ରା, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କରୁଣା -!

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)

ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ପରେ ମିଥିଳା ଯାତ୍ରା -!

ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସଫଳତାର ସହିତ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କଲେ । ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ମିଥିଳା ନଗରୀ ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କଲେ ।

ମିଥିଳାର ରାଜା ଥିଲେ ମହାତ୍ମା ଜନକ । ସେ ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନ୍ୟାୟପ୍ରିୟ ରାଜା ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗ ଦେବା ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ । ଏହା ସହିତ ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମିଥିଳାର ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ସହିତ ପରିଚିତ କରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ସମୟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଋଷି, ଆଶ୍ରମ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଯାତ୍ରା କେବଳ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ନଥିଲା । ଏହା ଥିଲା ଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭବ ଓ ଧର୍ମର ମାର୍ଗରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ଏକ ସୁଯୋଗ ।

ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ -!

ମିଥିଳା ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ଏକ ପୁରାତନ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଆଶ୍ରମଟି ନିର୍ଜନ ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲା । ସେଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା । ରାମ ଆଶ୍ରମଟିକୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି କାହାର ଏବଂ ଏହା ଏପରି ନିର୍ଜନ ହୋଇ ରହିଛି କାହିଁକି ?

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଏହା ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ । ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟା ରହୁଥିଲେ । ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ଆଶ୍ରମଟି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ନିର୍ଜନ ହୋଇ ରହିଥିଲା ।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଆଶ୍ରମର ଇତିହାସ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କଲେ । ତା’ପରେ ଋଷି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ କାହାଣୀ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ କାହାଣୀ -!

ରାମାୟଣରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ କାହାଣୀ ଏକ ଜଟିଳ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ । ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଘଟଣାକୁ ନେଇ ଏହି କାହାଣୀ ଗଢ଼ିଉଠିଛି । ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାପରମ୍ପରାରେ କିଛି ଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ । ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ବୁଝିବାବେଳେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ମୂଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଆଶ୍ରମର ଇତିହାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ଗୌତମ ଋଷି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବା ପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ । ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଭିଶାପର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ, ତାହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲୋକପ୍ରିୟ କଥାରେ ଥିବା ‘ପଥର ହୋଇଯିବା’ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ, ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଅଭିଶାପର ଅବସାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ରାମ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ତାଙ୍କର ଆଗମନରେ ଅହଲ୍ୟା ପୁନର୍ବାର ସମ୍ମାନ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ ।

ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର -!

ଶ୍ରୀରାମ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଅହଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ । ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ଅହଲ୍ୟା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ତପସ୍ୟାରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ । ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ନୂତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲା ।

ଅହଲ୍ୟା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଆତିଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ । ରାମ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଗୌତମ ଋଷି ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ପୁନର୍ମିଳନ ହେଲା ।

ଏହି କାହାଣୀକୁ ଆମେ ଭକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦେଶ ପାଇପାରିବା । ମଣିଷର ଜୀବନରେ ଭୁଲ, ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପ ଆସିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଜୀବନର ଦ୍ୱାର ସବୁବେଳେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ଅନୁତାପ, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପା ମଣିଷକୁ ନୂଆ ଜୀବନର ପଥ ଦେଖାଇପାରେ ।

ଏହା ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା । ଏହାକୁ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦର ସର୍ବଥା ଅର୍ଥ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ଅହଲ୍ୟା ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା ? -!

ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ କାହାଣୀ ଆମକୁ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଅନ୍ୟର ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ତୁରନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଘଟଣାର ପରିସ୍ଥିତି, ସତ୍ୟ ଓ ମାନବୀୟ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ । ସେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିନଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ । ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଧର୍ମର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ।

ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ଆମକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ କରିବା ଉଚିତ । ଯଦି ଆମେ ନିଜେ ଭୁଲ କରିଥାଉ, ତେବେ ତାହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସଂଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ । ଯଦି ଅନ୍ୟ କେହି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ ନକରି ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ।

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଓ ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା -!

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ମୂଳ କଥା : ବାଳକାଣ୍ଡରେ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଅଭିଶାପ, ରାମଙ୍କ ଆଗମନ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଏବଂ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ପୁନର୍ମିଳନର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରମ୍ପରା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା : ଅହଲ୍ୟା ପଥର ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ପଥରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏହି ରୂପଟି ଲୋକପ୍ରିୟ ରାମକଥା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରଚଳିତ । ଏହାକୁ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ମୂଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ସହିତ ଅବିକଳ ସମାନ ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ ।

ଏହି କାହାଣୀରୁ ଆମେ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ—କରୁଣା, ଆତ୍ମସଂଶୋଧନ, ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି—ତାହା ଆମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ।

ମିଥିଳା ଆଡ଼କୁ ଆଗକୁ -!

ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମିଥିଳା ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖିଲେ । ସେମାନେ ଏବେ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ନଗରୀ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ସେହି ମିଥିଳାରେ ରାମଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ଥିଲା ।

ସେଠାରେ ଥିଲା ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞ, ଶିବଧନୁ ଏବଂ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବରର ପ୍ରସଙ୍ଗ । ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ମିଳନ କେବଳ ଦୁଇ ରାଜପରିବାରର ସମ୍ପର୍କ ନୁହେଁ; ରାମାୟଣର ମହାନ କାହାଣୀରେ ଏହା ଏକ ନୂତନ ମୋଡ଼ ।

ଜୟ ଶ୍ରୀରାମ ।

ଆଗାମୀ ଭାଗରେ -!

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞଶାଳା, ଶିବଧନୁର ଇତିହାସ ଏବଂ ମାତା ସୀତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରମ୍ପରାର କଥାକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯିବ ।