ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ – ୧୨୧ !

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶର ଆରମ୍ଭ !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

୧. ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜକୁ ଅସହାୟ ମନେ କଲେ !

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ । ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ କିନ୍ତୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ଉଠୁଥିଲା ।

ସେ ନିଜ ଆଖି ଆଗରେ ଦେଖୁଥିଲେ ନିଜର ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ, ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ, ଆତ୍ମୀୟସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଓ ଅନେକ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ । ଯେଉଁମାନଙ୍କଠାରୁ ସେ ସ୍ନେହ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଥିଲେ, ଆଜି ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ବୋଲି ଭାବି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଥିଲା ।

ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କର ବାହୁବଳଠାରୁ ମନର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା ।

ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁ କହିଲେ, “ହେ କୃଷ୍ଣ ! ମୁଁ ଧର୍ମ କ’ଣ, ଅଧର୍ମ କ’ଣ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, କିଛି ବୁଝିପାରୁନାହିଁ । ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଦୁଃଖରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି । ମୋତେ ଏପରି ଏକ ଉପାୟ କୁହ, ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ମୋର ମଙ୍ଗଳ କରିବ ।”

ଏହି କଥା କହି ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଜଣାଇଲେ । ସେ କେବଳ ଜଣେ ବନ୍ଧୁଙ୍କଠାରୁ ପରାମର୍ଶ ମାଗୁନଥିଲେ । ସେ ନିଜକୁ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ସମର୍ପଣ କରୁଥିଲେ ।

୨. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ !

ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଲୋକ ୭ !

ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ —

କାର୍ପଣ୍ୟଦୋଷୋପହତସ୍ୱଭାବଃ
ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ୱାଂ ଧର୍ମସମ୍ମୂଢ଼ଚେତାଃ ।
ଯଚ୍ଛ୍ରେୟଃ ସ୍ୟାନ୍ନିଶ୍ଚିତଂ ବ୍ରୂହି ତନ୍ମେ
ଶିଷ୍ୟସ୍ତେଽହଂ ଶାଧି ମାଂ ତ୍ୱାଂ ପ୍ରପନ୍ନମ୍ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ହେ କୃଷ୍ଣ ! ମୋର ମନ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି । ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି । ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି । ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ।

ଅର୍ଜୁନ ଏଠାରେ ନିଜର ଅହଂକାରକୁ ପଛରେ ରଖିଦେଲେ । ସେ ଏହା କହିଲେ ନାହିଁ ଯେ, “ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିଛି, ମୋତେ କେବଳ ମୋ କଥାରେ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତୁ ।” ବରଂ ସେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଯେ, ସେ ନିଜେ ଠିକ୍‌ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ଅସମର୍ଥ ।

ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ପାହାଚ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର ଅଜ୍ଞାନତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରେ, ସେ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ।

ଭକ୍ତିର ମାର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବନାର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି । ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣାଗତିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜର ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ପଥ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ।

୩. ସମସ୍ତ ସୁଖ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମନର ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ !

ଶ୍ଲୋକ ୮ !

ନ ହି ପ୍ରପଶ୍ୟାମି ମମାପନୁଦ୍ୟାଦ୍
ଯଚ୍ଛୋକମୁଚ୍ଛୋଷଣମିନ୍ଦ୍ରିୟାଣାମ୍ ।
ଅବାପ୍ୟ ଭୂମାବସପତ୍ନମୃଦ୍ଧଂ
ରାଜ୍ୟଂ ସୁରାଣାମପି ଚାଧିପତ୍ୟମ୍ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ମୋ ମନକୁ ଶୁଖାଇ ଦେଉଥିବା ଏହି ଦୁଃଖକୁ କିପରି ଦୂର କରିବି, ମୁଁ ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ । ପୃଥିବୀରେ ଶତ୍ରୁହୀନ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରିକି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ ବୋଲି ମୋତେ ଲାଗୁନାହିଁ ।”

ଏହି କଥାରେ ଅର୍ଜୁନ ମାନବ ଜୀବନର ଏକ ଗଭୀର ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

ଧନ, ରାଜ୍ୟ, ଯଶ, ପଦବୀ ଓ ଅଧିକାର ମଣିଷକୁ ବାହ୍ୟ ସୁଖ ଦେଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ମନ ଭିତରେ ଯଦି ଗଭୀର ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିଥାଏ, ତେବେ ବାହାରର ସମ୍ପତ୍ତି ସବୁବେଳେ ତାହାର ସମାଧାନ କରିପାରେ ନାହିଁ ।

ଏକ ଗରିବ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିପାରେ । ଜଣେ ଧନୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖରେ ନିରବରେ କାନ୍ଦିପାରେ । ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଜୀବନର କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଆଗରେ ଅସହାୟ ହୋଇପାରେ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖରେ ବୀରତ୍ୱ ଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଥିଲା, ଅନୁଭବ ଥିଲା । ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏକ ଏମିତି ଜ୍ଞାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କ ମନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିପାରିବ ।

ସେହି ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ ।

୪. ଅର୍ଜୁନ ନିରବ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ ହେଲା !

ଶ୍ଲୋକ ୯ !

ସଞ୍ଜୟ ଉବାଚ ।
ଏବମୁକ୍ତ୍ୱା ହୃଷୀକେଶଂ ଗୁଡ଼ାକେଶଃ ପରନ୍ତପଃ ।
ନ ଯୋତ୍ସ୍ୟ ଇତି ଗୋବିନ୍ଦମୁକ୍ତ୍ୱା ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂବ ହ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ ! ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏସବୁ କଥା କହି ଶେଷରେ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ ।’ ଏହା କହି ସେ ନିରବ ହୋଇଗଲେ ।”

କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ବିଶାଳ ସେନା ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି । ଚାରିଆଡ଼େ ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରସ୍ତୁତି । କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଧନୁ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଛନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା — ନିଜର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁଁ କିପରି ସୁଖୀ ହେବି ?

ସେ ଉତ୍ତର ଖୋଜୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନିଜେ ନିଜର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରୁନଥିଲେ ।

ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନିରବତା କାହାଣୀର ଏକ ନୂଆ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଲା । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଦୁଃଖ କହୁଥିଲେ । ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନର ଗଭୀର ସତ୍ୟ ବୁଝାଇବେ ।

୫. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁହଁରେ ଶାନ୍ତ ହସ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୦ !

ତମୁବାଚ ହୃଷୀକେଶଃ ପ୍ରହସନ୍ନିବ ଭାରତ ।
ସେନୟୋରୁଭୟୋର୍ମଧ୍ୟେ ବିଷୀଦନ୍ତମିଦଂ ବଚଃ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ହେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ! ଦୁଇ ସେନାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୃଦୁ ହସ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରି ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଭାବକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହାର ଅର୍ଥ ଏ ନୁହେଁ ଯେ, ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ । ବରଂ ଏହି କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନର ସହିତ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ଥିଲା ।

ଏହିଠାରେ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଶିଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଦିଗହରା ହୋଇଯାଏ, ଗୁରୁ ତାକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ସତ୍ୟର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି ।

ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସମୟ ଆସେ । ଦୁଃଖରେ ଆମେ ଅନେକ ସମୟରେ ଭୁଲ୍‌ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ଯାଉ । ସେତେବେଳେ ଆମକୁ ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦରକାର, ଯାହା ଆମକୁ ଭାବନାର ଅନ୍ଧକାରରୁ ବାହାର କରିପାରିବ ।

୬. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ — ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ ବୁଝ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୧ !

ଶ୍ରୀଭଗବାନୁବାଚ ।
ଅଶୋଚ୍ୟାନନ୍ୱଶୋଚସ୍ତ୍ୱଂ ପ୍ରଜ୍ଞାବାଦାଂଶ୍ଚ ଭାଷସେ ।
ଗତାସୂନଗତାସୂଂଶ୍ଚ ନାନୁଶୋଚନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାଃ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ଶୋକ କରୁଛ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଭଳି କଥା କହୁଛ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ ଜୀବିତ ଓ ମୃତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପରି ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହନ୍ତି ନାହିଁ ।”

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଉନାହାନ୍ତି ଯେ, ମଣିଷ ନିଜର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇଲେ କାନ୍ଦିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ, ମମତା ଓ ଶୋକ ମାନବ ଜୀବନର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅନୁଭୂତି ।

କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଏକ ସତ୍ୟ ବୁଝାଇବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି । ମଣିଷ କେବଳ ଏହି ଶରୀର ନୁହେଁ । ଶରୀରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ । ଏହା ପଛରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ସମ୍ପର୍କରେ ଗୀତା ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ତାହା ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶୋକକୁ ଦୂର କରିବାର ପଥ ଖୋଲିବ ।

୭. ଆତ୍ମାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶରୀରର ଜନ୍ମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୨ !

ନ ତ୍ୱେବାହଂ ଜାତୁ ନାସଂ
ନ ତ୍ୱଂ ନେମେ ଜନାଧିପାଃ ।
ନ ଚୈବ ନ ଭବିଷ୍ୟାମଃ
ସର୍ବେ ବୟମତଃ ପରମ୍ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଏପରି କେବେ ହୋଇନାହିଁ ଯେ ମୁଁ କେବେ ନଥିଲି, ତୁମେ କେବେ ନଥିଲ, କିମ୍ବା ଏହି ରାଜାମାନେ କେବେ ନଥିଲେ । ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯିବା ନାହିଁ ।”

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ନିରନ୍ତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି ।

ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଭାବୁ ଯେ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ସହିତ ସବୁକିଛି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ଏହା ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ବୋଲି ମାନେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ, ଶରୀରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି କଥାକୁ ଆଗାମୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବେ ।

ଏଠାରେ ଗୀତାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର । ଏହା ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନର ଉପଦେଶ । ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

୮. ଶରୀର ବଦଳେ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ଚାଲିଥାଏ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୩ !

ଦେହିନୋଽସ୍ମିନ୍ୟଥା ଦେହେ
କୌମାରଂ ଯୌବନଂ ଜରା ।
ତଥା ଦେହାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତିଃ
ଧୀରସ୍ତତ୍ର ନ ମୁହ୍ୟତି ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଯେପରି ଏହି ଶରୀରରେ ଶୈଶବ, ଯୌବନ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ, ସେହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ ଶରୀର ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଯିଏ ବୁଝିଥାଏ, ସେ ଏଥିରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ସରଳ ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି ।

ଏକ ଶିଶୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଡ଼ ହୁଏ । ତା’ର ଶରୀର ବଦଳିଯାଏ । ଶୈଶବର ମୁହଁ, ଶରୀର ଓ ଶକ୍ତି ଯୌବନରେ ଆଉ ପୂର୍ବପରି ରହେ ନାହିଁ । ପୁଣି ଯୌବନ ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ । ତଥାପି ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଏକ ନିରନ୍ତର ଯାତ୍ରା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ ।

ଏହି ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଗୀତା ଶରୀରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଉଛି । ଗୀତାର ମତ ଅନୁସାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରାର ଶେଷ ନୁହେଁ ।

ଏହି ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଆମକୁ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠୁର ହେବା ଶିଖାଏ ନାହିଁ । ବରଂ ସ୍ନେହ ରଖିବା ସହିତ ଜୀବନର ସତ୍ୟକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।

୯. ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆସେ, ପୁଣି ଚାଲିଯାଏ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୪ !

ମାତ୍ରାସ୍ପର୍ଶାସ୍ତୁ କୌନ୍ତେୟ
ଶୀତୋଷ୍ଣସୁଖଦୁଃଖଦାଃ ।
ଆଗମାପାୟିନୋଽନିତ୍ୟାଃ
ତାଂସ୍ତିତିକ୍ଷସ୍ୱ ଭାରତ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ! ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବାହ୍ୟ ବିଷୟର ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଆସନ୍ତି ଓ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସହ୍ୟ କର ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ।

କେତେବେଳେ ଆମ ଜୀବନରେ ସୁଖ ଆସେ । ଆମେ ହସୁ, ଆନନ୍ଦ କରୁ ଓ ଭାବୁ ଯେ ସବୁକିଛି ଭଲ ଚାଲିଛି । ପୁଣି କେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଆସେ । ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ, ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା, ଅସଫଳତା କିମ୍ବା ଅପମାନ ଆମ ମନକୁ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ କରିଦିଏ ।

କିନ୍ତୁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ସବୁବେଳେ ଏକାପରି ରହେ ନାହିଁ । ଦୁଃଖର ଦିନ ପରେ ସୁଖର ଦିନ ଆସିପାରେ । ସଫଳତା ପରେ ଅସଫଳତା ଆସିପାରେ । ତେଣୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ନିଜ ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧରିନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସହିଯିବା ନୁହେଁ । ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଉଚିତ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ । କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ନିଜର ବିବେକ ହରାଇ ନଦେବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।

୧୦. ଯିଏ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖେ, ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୫ !

ଯଂ ହି ନ ବ୍ୟଥୟନ୍ତ୍ୟେତେ
ପୁରୁଷଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ସମଦୁଃଖସୁଖଂ ଧୀରଂ
ସୋଽମୃତତ୍ୱାୟ କଳ୍ପତେ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅର୍ଜୁନ ! ଯେଉଁ ଧୀର ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖିପାରେ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଭିତରୁ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ ନାହିଁ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ ।

ଏଠାରେ “ସମଭାବ”ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉଭୟ ସମୟରେ ନିଜର ବିବେକ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ।

ଜଣେ ମଣିଷ ସଫଳ ହେଲେ ଅହଂକାରୀ ହୋଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଅସଫଳ ହେଲେ ନିଜକୁ ଅସମର୍ଥ ଭାବି ହାର ମାନିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବ ଓ ଫଳାଫଳକୁ ବୁଦ୍ଧିର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବ ।

ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ମାନସିକ ଦୃଢ଼ତା ଦିଏ । ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ଆହୁରି ଗଭୀର । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ କେବଳ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନ ରଖି ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ତା’ ପାଇଁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।

୧୧. ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୬ !

ନାସତୋ ବିଦ୍ୟତେ ଭାବୋ
ନାଭାବୋ ବିଦ୍ୟତେ ସତଃ ।
ଉଭୟୋରପି ଦୃଷ୍ଟୋଽନ୍ତଃ
ତ୍ୱନୟୋସ୍ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶିଭିଃ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଅସତ୍‌ର ସ୍ଥାୟୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ଏବଂ ସତ୍‌ର ଅଭାବ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଇଟିର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଝିଛନ୍ତି ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଭାବକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମନେ ରଖିବା ଦରକାର ଯେ, ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀରର ସତ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି ।

ଆମେ ଯେଉଁ ଶରୀରକୁ ଦେଖୁଛୁ, ତାହାର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶରୀରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।

ଏହି ଶିକ୍ଷା ମଣିଷକୁ ଗୋଟିଏ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ — “ମୁଁ କିଏ ? ମୁଁ କେବଳ ଏହି ଶରୀର, ନା ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗ ଅଛି ?”

ଗୀତା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆତ୍ମାର ନିତ୍ୟତା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବାକୁ ଯାଉଛି ।

୧୨. ଆତ୍ମାକୁ କେହି ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୭ !

ଅବିନାଶି ତୁ ତଦ୍ୱିଦ୍ଧି
ଯେନ ସର୍ବମିଦଂ ତତମ୍ ।
ବିନାଶମବ୍ୟୟସ୍ୟାସ୍ୟ
ନ କଶ୍ଚିତ୍ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହତି ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାହାକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ । ସେହି ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କେହି ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ଶରୀରର ନାଶ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାର ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିବ । ସେ ଭାବୁଥିବେ — ଯଦି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ତେବେ ଶରୀରର ମୃତ୍ୟୁକୁ କିପରି ବୁଝିବା ? ମଣିଷର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ ? ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ କି ନୁହେଁ ?

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଧୀରେ ଧୀରେ ଦେବେ । ଗୀତା ଏକ ଦିନରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଉଥିବା ଉପଦେଶ ନୁହେଁ । ଏହା ମଣିଷର ଜୀବନ, ମନ, ଆତ୍ମା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଇବାର ଏକ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା ।

୧୩. ଶରୀରର ନାଶ ହୁଏ, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ !

ଶ୍ଲୋକ ୧୮ !

ଅନ୍ତବନ୍ତ ଇମେ ଦେହା
ନିତ୍ୟସ୍ୟୋକ୍ତାଃ ଶରୀରିଣଃ ।
ଅନାଶିନୋଽପ୍ରମେୟସ୍ୟ
ତସ୍ମାଦ୍ ଯୁଧ୍ୟସ୍ୱ ଭାରତ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !

ଏହି ଶରୀରଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅପରିମେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ତେଣୁ ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯୁଦ୍ଧ କର ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଶେଷରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ଆଦେଶ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ ଗୀତାର ଗଭୀର ଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ ।

ଏଠାରେ ମନେ ରଖିବାକୁ ହେବ ଯେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଥିଲା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ବୁଝାଇବା ସହିତ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି ।

ଏହି ଉପଦେଶରୁ ଆମେ ଏହା ଶିଖିବା ଉଚିତ ଯେ, ଭୟ ଓ ମୋହରେ ଆମର ବିବେକ ହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଜୀବନର କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମକୁ ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ହେବ ।

୧୪. ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆମ ଜୀବନକୁ କିପରି ବଦଳାଇପାରେ !

ଏହି ଘଟଣାକୁ ଆମେ ନିଜ ଜୀବନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖିବା ।

ଯେତେବେଳେ ଆମ ମନରେ ଦୁଃଖ ଥାଏ, ଆମେ ଅନେକ ସମୟରେ କେବଳ ନିଜର ସମସ୍ୟାକୁ ଦେଖୁ । ଆମକୁ ଲାଗେ ଯେ ଆମ ଜୀବନରେ ଆଉ କୌଣସି ଆଲୋକ ନାହିଁ । ଆମେ ଭାବୁ ଯେ ଏହି ଦୁଃଖ କେବେ ଦୂର ହେବ ନାହିଁ ।

କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଆମକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବାକୁ ଶିଖାଏ । ଏହା ଆମକୁ ନିଜର ମନକୁ ବୁଝିବାକୁ, ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଓ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।

ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱରୁ ପଳାଇଯିବା ନୁହେଁ । ବରଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ।

ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ”, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରାର ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।

ଆମେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ି ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ନିଜର ଭୁଲ୍‌କୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଷ୍କପଟ ଭାବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା, ତେବେ ଆମ ମନରେ ମଧ୍ୟ ନୂଆ ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଇପାରିବ ।

ଭକ୍ତି କେବଳ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା କିମ୍ବା ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଜପ କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଭକ୍ତି ହେଉଛି ହୃଦୟରେ ନମ୍ରତା ରଖିବା, ସତ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା ଓ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ।

୧୫. ଏହି ଭାଗର ସାରକଥା !

ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ ଯେ, ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଦୁଃଖ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ । ସେ ନିଜକୁ ଶିଷ୍ୟ ଭାବରେ ସମର୍ପଣ କରି ନିଜର ପ୍ରକୃତ ମଙ୍ଗଳ କ’ଣ, ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମାର ନିତ୍ୟତା, ଶରୀରର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସୁଖଦୁଃଖର ଅସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

ଏହି ଭାଗରେ ଗୀତାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି — ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ ନାହିଁ । ମନକୁ ଶାନ୍ତ କର । ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର । ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନ । ଏବଂ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର ।

ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବେ । ଆତ୍ମାକୁ କେହି ମାରିପାରେ ନାହିଁ, ଆତ୍ମା କାହାକୁ ମାରେ ନାହିଁ — ଏହି ଗଭୀର ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥକୁ ଆମେ କାହାଣୀ ଭଳି ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।