ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ – ୧୨୨ !
ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଜୀବନର ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରୁ ଭୟ ଦୂର କରିବାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା !
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଦୁଃଖରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ, ଜୀବନର ସତ୍ୟକୁ କେବଳ ଶରୀରର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ କରି ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଭଗବାନ ଆତ୍ମାର ନିତ୍ୟତା ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ଏବେ ସେ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଯେ, ଆତ୍ମାକୁ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର କାଟିପାରେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଜାଳିପାରେ ନାହିଁ, ଜଳ ଓଦା କରିପାରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଶୁଖାଇପାରେ ନାହିଁ । ଏହା ହେଉଛି ଗୀତାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନ । ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ହେବ ।
୨. ଆତ୍ମା କାହାକୁ ମାରେ ନାହିଁ, ଆତ୍ମାକୁ କେହି ମାରିପାରେ ନାହିଁ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଲୋକ ୧୯ !
ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଯ ଏନଂ ବେତ୍ତି ହନ୍ତାରଂ
ଯଶ୍ଚୈନଂ ମନ୍ୟତେ ହତମ୍ ।
ଉଭୌ ତୌ ନ ବିଜାନୀତୋ
ନାୟଂ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ୟତେ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ହତ୍ୟାକାରୀ ବୋଲି ଭାବେ, କିମ୍ବା ଆତ୍ମାକୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନାହିଁ । ଗୀତା ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମା କାହାକୁ ମାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ମାରିପାରେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଶରୀରର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ । ଏହି ଶିକ୍ଷା ହିଂସାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ବରଂ ଜୀବନର ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ।
୩. ଆତ୍ମାର ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୦ !
ନ ଜାୟତେ ମ୍ରିୟତେ ବା କଦାଚିନ୍
ନାୟଂ ଭୂତ୍ୱା ଭବିତା ବା ନ ଭୂୟଃ ।
ଅଜୋ ନିତ୍ୟଃ ଶାଶ୍ୱତୋଽୟଂ ପୁରାଣୋ
ନ ହନ୍ୟତେ ହନ୍ୟମାନେ ଶରୀରେ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଆତ୍ମାର କେବେ ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହା କେବଳ ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁଣି ଶେଷ ହୋଇଯାଉଥିବା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ । ଏହା ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ । ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନୂଆ ଚିନ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଉଥିବ । ଯେଉଁ ପିତାମହ, ଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଭୟ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଇଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବେ ସେ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଚିନ୍ତା କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉଥିଲେ । ତଥାପି ଏହି ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କ ମନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୂର କରିବେ ।
୪. ଯଦି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ତେବେ ମଣିଷ କାହିଁକି ଶୋକ କରିବ ?
ଶ୍ଲୋକ ୨୧ !
ବେଦାବିନାଶିନଂ ନିତ୍ୟଂ
ଯ ଏନମଜମବ୍ୟୟମ୍ ।
କଥଂ ସ ପୁରୁଷଃ ପାର୍ଥ
କଂ ଘାତୟତି ହନ୍ତି କମ୍ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ହେ ପାର୍ଥ ! ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରିବ ବୋଲି ଭାବିବ ? ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୁଣି ଥରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରାଉଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଏ ନୁହେଁ ଯେ, ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ । ଗୀତାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଧର୍ମ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ମନର ସଂଯମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି । ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିବା ସହିତ ମଣିଷ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୫. ମଣିଷ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ପରି !
ଶ୍ଲୋକ ୨୨ !
ବାସାଂସି ଜୀର୍ଣ୍ଣାନି ଯଥା ବିହାୟ
ନବାନି ଗୃହ୍ଣାତି ନରୋଽପରାଣି ।
ତଥା ଶରୀରାଣି ବିହାୟ ଜୀର୍ଣ୍ଣାନ୍ୟନ୍ୟାନି
ସଂଯାତି ନବାନି ଦେହୀ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ମଣିଷ ଯେପରି ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ପୁରୁଣା ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ନୂଆ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ — ଏହା ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା । ଏହି ଉଦାହରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ । ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ପିନ୍ଧୁଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପୁରୁଣା ହୋଇଗଲେ ତାହାକୁ ବଦଳାଇଥାଉ । ବସ୍ତ୍ର ବଦଳିଲେ ମଣିଷର ପରିଚୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ଏହି ଉଦାହରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାର ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଏହା ଗୀତାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ମୂଳ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣା । ଏହାକୁ ବୁଝିବା ସମୟରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସମବେଦନା ଓ କରୁଣା ରଖିବାକୁ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୬. ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଆତ୍ମାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୩ !
ନୈନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରାଣି
ନୈନଂ ଦହତି ପାବକଃ ।
ନ ଚୈନଂ କ୍ଲେଦୟନ୍ତ୍ୟାପୋ
ନ ଶୋଷୟତି ମାରୁତଃ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ କାଟିପାରେ ନାହିଁ । ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଜାଳିପାରେ ନାହିଁ । ଜଳ ଏହାକୁ ଓଦା କରିପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ବାୟୁ ଏହାକୁ ଶୁଖାଇପାରେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାକୁ ଏକ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭୌତିକ ନାଶରୁ ଅତୀତ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି । ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ, ଅସ୍ତ୍ର ଶରୀରକୁ ଆଘାତ କରିପାରେ, ଅଗ୍ନି ଜିନିଷକୁ ଜାଳିପାରେ ଓ ଜଳ ଭୌତିକ ପଦାର୍ଥକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା ଏହି ଭୌତିକ ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ । ଏହି କଥା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶରୀରର ନାଶ ଓ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି ।
୭. ଆତ୍ମାକୁ କାଟିହେବ ନାହିଁ, ଜାଳିହେବ ନାହିଁ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୪ !
ଅଚ୍ଛେଦ୍ୟୋଽୟମଦାହ୍ୟୋଽୟମ୍
ଅକ୍ଲେଦ୍ୟୋଽଶୋଷ୍ୟ ଏବ ଚ ।
ନିତ୍ୟଃ ସର୍ବଗତଃ ସ୍ଥାଣୁରଚଲୋଽୟଂ ସନାତନଃ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଆତ୍ମାକୁ କାଟିହେବ ନାହିଁ, ଜାଳିହେବ ନାହିଁ, ଓଦା କରିହେବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଶୁଖାଇହେବ ନାହିଁ । ଗୀତା ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସ୍ଥିର, ଅଚଳ ଓ ସନାତନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକେଇ ସତ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରୁଛନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏହାର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ । ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ସତ୍ୟକୁ ଥରେ ଶୁଣିଲେ ମନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଗୁରୁ ପୁନଃପୁନଃ ବୁଝାନ୍ତି । ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଆମକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଗଭୀରତା ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ ।
୮. ଆତ୍ମା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବିକାରୀ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୫ !
ଅବ୍ୟକ୍ତୋଽୟମଚିନ୍ତ୍ୟୋଽୟମବିକାର୍ଯୋଽୟମୁଚ୍ୟତେ ।
ତସ୍ମାଦେବଂ ବିଦିତ୍ୱୈନଂ ନାନୁଶୋଚିତୁମର୍ହସି ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଦେଖିହେବା ଭଳି ନୁହେଁ । ଏହାକୁ ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର । ଏହା ଅବିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ଏପରି ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ “ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା କଥାକୁ ମାନବୀୟ ଭାବନାର ଅସ୍ୱୀକାର ଭାବରେ ନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅଟକି ନରହି, ଜୀବନର ଗଭୀର ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଶିଖାଉଛନ୍ତି । ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଣିଷକୁ ପଥର ଭଳି ଭାବଶୂନ୍ୟ କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିବେକ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ଦେବା ।
୯. ଯଦି ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର ଲାଗେ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୬ !
ଅଥ ଚୈନଂ ନିତ୍ୟଜାତଂ
ନିତ୍ୟଂ ବା ମନ୍ୟସେ ମୃତମ୍ ।
ତଥାପି ତ୍ୱଂ ମହାବାହୋ
ନୈନଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ହେ ମହାବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ! ଯଦି ତୁମେ ଆତ୍ମାକୁ ନିରନ୍ତର ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଓ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଭାବ, ତଥାପି ଏହି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଏପରି ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ବିକଳ୍ପ ତର୍କ ଦେଉଛନ୍ତି । ଅର୍ଥାତ୍, ଯଦି କେହି ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ ନ କରିପାରେ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଜୀବନର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଂଶ ବୋଲି ବୁଝିବା ଦରକାର । ଏହାର ଅର୍ଥ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଭୁଲ୍ ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ସତ୍ୟକୁ ଆମେ ବଦଳାଇପାରୁନାହୁଁ, ତାହାକୁ ବୁଝି ଜୀବନର ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଶିଖିବା ।
୧୦. ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଗୀତାର ଦର୍ଶନର ଅଂଶ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୭ !
ଜାତସ୍ୟ ହି ଧ୍ରୁବୋ ମୃତ୍ୟୁର୍
ଧ୍ରୁବଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ୟ ଚ ।
ତସ୍ମାଦପରିହାର୍ଯେଽର୍ଥେ
ନ ତ୍ୱଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଯାହାର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ । ଏବଂ ଗୀତାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ । ତେଣୁ ଯାହା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ପାଇଁ ଏପରି ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ସ୍ମରଣ କରାଉଛନ୍ତି । ଆମେ ଯେତେ ସ୍ନେହ କରୁନା କାହିଁକି, ଶରୀରର ଜୀବନ ସବୁବେଳେ ରହିବ ନାହିଁ । ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆଜିର ଜୀବନକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା । ଆମେ ପରସ୍ପରକୁ ଭଲ ପାଇବା, ଅନ୍ୟାୟ ନ କରିବା, ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଓ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନକୁ ସଦୁପଯୋଗ କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ ।
୧୧. ଜୀବନର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷକୁ ବୁଝିବା ହିଁ ଜ୍ଞାନର ପଥ !
ଶ୍ଲୋକ ୨୮ !
ଅବ୍ୟକ୍ତାଦୀନି ଭୂତାନି
ବ୍ୟକ୍ତମଧ୍ୟାନି ଭାରତ ।
ଅବ୍ୟକ୍ତନିଧନାନ୍ୟେବ
ତତ୍ର କା ପରିଦେବନା ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ହେ ଭାରତ ! ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥାଆନ୍ତି, ଜୀବନର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣି ଅବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ତେଣୁ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିବାର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି ? ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜୀବନର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି । ଆମେ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ନିଜର ଏହି ଜୀବନକୁ ଜାଣିପାରୁନାହୁଁ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟେ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରୁନାହୁଁ । ଗୀତା ଏହି ସୀମାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ମଣିଷକୁ ଜୀବନର ଗଭୀରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ କହୁଛି । ଏହି ଭାଗର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି — ଶରୀର ନଶ୍ୱର, ଆତ୍ମା ଗୀତାର ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ମଣିଷ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ନପଡ଼ି ଜ୍ଞାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ । ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସ୍ୱରୂପ ଓ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆହୁରି ବୁଝାଇବେ ।