ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ – ୧୨୩ !
ଆତ୍ମାର ମହିମା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଡାକ ଓ ଧର୍ମର ପଥ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ଚିନ୍ତା !
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝାଉଥିଲେ । ଅର୍ଜୁନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ, ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ହରାଇବାର ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ଶରୀର ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ । ଏହା ପରେ ଭଗବାନ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର କଥା ବୁଝାଇଲେ । ସେ କହିଲେ, ଆତ୍ମାକୁ ଆମେ ସାଧାରଣ ଆଖିରେ ଦେଖିପାରୁନାହୁଁ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ କେବଳ ସାନ୍ତ୍ୱନା ନୁହେଁ, ଜୀବନର ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦରକାର । ଏହି କାରଣରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥ ଦେଖାଉଥିଲେ ।
୨. ଆତ୍ମାର ମହିମା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଲୋକ ୨୯ !
ଶ୍ଲୋକ ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ !
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟବତ୍ ପଶ୍ୟତି କଶ୍ଚିଦେନମ୍
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟବଦ୍ ବଦତି ତଥୈବ ଚାନ୍ୟଃ ।
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟବଚ୍ଚୈନମନ୍ୟଃ ଶୃଣୋତି
ଶ୍ରୁତ୍ୱାପ୍ୟେନଂ ବେଦ ନ ଚୈବ କଶ୍ଚିତ୍ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
କେହି ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି । କେହି ଏହା ବିଷୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା କହନ୍ତି । ଆଉ କେହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣନ୍ତି । ତଥାପି ଶୁଣିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଗଭୀରତା ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ଆମେ ଅନେକ କଥା ଶୁଣିପାରୁ, ପଢ଼ିପାରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିପାରୁ । କିନ୍ତୁ କୌଣସି କଥାର ଗଭୀର ଅର୍ଥକୁ ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତନ ଓ ଅନୁଭୂତି ଆବଶ୍ୟକ । ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିବା ଏକ କଥା, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ରତା ହୃଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଆଉ ଏକ କଥା । ସେହିପରି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ସହଜ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଗଭୀର ମନନ ଆବଶ୍ୟକ ।
୩. ଶରୀରର ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇ ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ହିଁ ଜୀବନର ସମାଧାନ ନୁହେଁ !
ଶ୍ଲୋକ ୩୦ !
ଦେହୀ ନିତ୍ୟମବଧ୍ୟୋଽୟଂ
ଦେହେ ସର୍ବସ୍ୟ ଭାରତ ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ବାଣି ଭୂତାନି
ନ ତ୍ୱଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ହେ ଭାରତ ! ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଓ ଅବଧ୍ୟ ବୋଲି ଗୀତାରେ କୁହାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ, ମଣିଷ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଶୋକ ମାନବ ହୃଦୟର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅନୁଭୂତି । କିନ୍ତୁ ଶୋକ ଯଦି ମଣିଷକୁ ତା’ର ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ଦିଏ, ତେବେ ତାକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନର ସାହାଯ୍ୟରେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସେହି ଶକ୍ତି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ଜୀବନରେ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଆମେ କାନ୍ଦିପାରିବା, ନିଜ ମନର କଥା ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ସାହାଯ୍ୟ ନେଇପାରିବା । କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜର ମନୋବଳ ଫେରାଇ ଆଣିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
୪. ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ !
ଶ୍ଲୋକ ୩୧ !
ସ୍ୱଧର୍ମମପି ଚାବେକ୍ଷ୍ୟ
ନ ବିକମ୍ପିତୁମର୍ହସି ।
ଧର୍ମ୍ୟାଦ୍ଧି ଯୁଦ୍ଧାଚ୍ଛ୍ରେୟୋଽନ୍ୟତ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟସ୍ୟ ନ ବିଦ୍ୟତେ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ନିଜର ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବିଚାର କରି ତୁମେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଯୁଦ୍ଧଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି । ଏହି କଥାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମହାଭାରତର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ । ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ଶାନ୍ତିର ଉଦ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସମାଧାନ ହୋଇନଥିଲା । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଉଛନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ଆଦେଶ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଆମ ଜୀବନରେ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, ନ୍ୟାୟ, ସତ୍ୟ ଓ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପରେ ଭୟ କିମ୍ବା ମୋହରେ ତାହାଠାରୁ ପଳାଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୫. କେତେକ ସୁଯୋଗ ଜୀବନରେ ନିଜେ ଆସିଥାଏ !
ଶ୍ଲୋକ ୩୨ !
ଯଦୃଚ୍ଛୟା ଚୋପପନ୍ନଂ
ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରମପାବୃତମ୍ ।
ସୁଖିନଃ କ୍ଷତ୍ରିୟାଃ ପାର୍ଥ
ଲଭନ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧମୀଦୃଶମ୍ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ହେ ପାର୍ଥ ! ଏପରି ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଯିବା ପରି ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତି ଥିଲା । ସେ ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ଦକ୍ଷତାକୁ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ । ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସମୟ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ କଥା କହିବା, ଅସହାୟଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉ । ସେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜର ସୁବିଧା ମାତ୍ର ନ ଦେଖି, ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବିକତାକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଯୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଭାବିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ତାହାକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ଉଚିତ ।
୬. କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଛକୁ ହଟିଲେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ନିଜେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବ !
ଶ୍ଲୋକ ୩୩ !
ଅଥ ଚେତ୍ତ୍ୱମିମଂ ଧର୍ମ୍ୟଂ
ସଂଗ୍ରାମଂ ନ କରିଷ୍ୟସି ।
ତତଃ ସ୍ୱଧର୍ମଂ କୀର୍ତ୍ତିଂ ଚ
ହିତ୍ୱା ପାପମବାପ୍ସ୍ୟସି ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ କରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ଦୋଷ ତୁମ ଉପରେ ଆସିବ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସତର୍କ କରାଉଛନ୍ତି । ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେବା ପାଇଁ ମାତ୍ର କୁହାଯାଇନାହିଁ; ଏହା ତାଙ୍କୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଇବା ପାଇଁ । ଆମେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ କଠିନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଭୟ କରୁ । ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ନିଜର ସୁବିଧା ପାଇଁ ନିରବ ରହିଯାଉ । ନିଜର ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଭୟ କରୁ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ନିଜର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହିତ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର । କେବଳ ଲୋକେ କ’ଣ କହିବେ ତାହା ଭାବି ନୁହେଁ, ବରଂ ଯାହା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ, ତାହାକୁ ବୁଝି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୭. ମଣିଷର ସମ୍ମାନ କେବଳ ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ଚରିତ୍ରରେ ରହିଛି !
ଶ୍ଲୋକ ୩୪ !
ଅକୀର୍ତ୍ତିଂ ଚାପି ଭୂତାନି
କଥୟିଷ୍ୟନ୍ତି ତେଽବ୍ୟୟାମ୍ ।
ସମ୍ଭାବିତସ୍ୟ ଚାକୀର୍ତ୍ତିର୍
ମରଣାଦତିରିଚ୍ୟତେ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ଲୋକମାନେ ତୁମର ଅପକୀର୍ତ୍ତି ବିଷୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କହିବେ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ସମ୍ମାନ ପାଇଛି, ତାହା ପାଇଁ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ହୋଇପାରେ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ବୀରତ୍ୱକୁ ମନେ ପକାଇ ଦିଆଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ଆମ ଜୀବନରେ ଏହାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ କାମ କରିବା ନୁହେଁ । ପ୍ରକୃତ ସମ୍ମାନ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧରୁ ଆସେ । ଲୋକଙ୍କ ଭୟରେ ଠିକ୍ କାମ କରିବା ଏକ କଥା, ଆଉ ନିଜର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆଗରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରହିବା ଅନ୍ୟ କଥା । ଗୀତାର ବ୍ୟାପକ ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ନିଜର ଚରିତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚ ରଖିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଆମେ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପରେ ନିଜ ମନକୁ ଲୁଚାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ ।
୮. ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅପମାନଜନକ କଥା କହିପାରନ୍ତି !
ଶ୍ଲୋକ ୩୫ !
ଭୟାଦ୍ରଣାଦୁପରତଂ
ମଂସ୍ୟନ୍ତେ ତ୍ୱାଂ ମହାରଥାଃ ।
ଯେଷାଂ ଚ ତ୍ୱଂ ବହୁମତୋ
ଭୂତ୍ୱା ଯାସ୍ୟସି ଲାଘବମ୍ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ମହାରଥୀମାନେ ଭାବିବେ ଯେ, ତୁମେ ଭୟ ପାଇ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛକୁ ହଟିଗଲ । ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମର ସମ୍ମାନ କମିଯିବ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି । ଏହା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଆହୁରି ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବେ । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିଜର ଦୁଃଖକୁ ମୁଖ୍ୟ କରି ଦେଖୁଥିଲେ । ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସମାଜରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ମନେ ପକାଇ ଦେଉଛନ୍ତି । ତଥାପି ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପମାନର ଭୟରେ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବାର ଉପଦେଶ ଭାବରେ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆମକୁ ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରନ୍ତି । ତେଣୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଓ ବିବେକ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ।
୯. ଅପମାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା ଉଭୟକୁ ବିବେକର ସହିତ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ !
ଶ୍ଲୋକ ୩୬ !
ଅବାଚ୍ୟବାଦାଂଶ୍ଚ ବହୂନ୍
ବଦିଷ୍ୟନ୍ତି ତବାହିତାଃ ।
ନିନ୍ଦନ୍ତସ୍ତବ ସାମର୍ଥ୍ୟଂ
ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିମ୍ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ !
ତୁମର ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରି ଅନେକ ଅପମାନଜନକ କଥା କହିବେ । ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଆହୁରି ଦୁଃଖଦାୟକ ହେବ ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱକୁ ଆଧାର କରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଆମ ପାଇଁ ଏଥିରୁ ଏକ ଶିକ୍ଷା ମିଳେ — ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସେହିପରି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ଅହଂକାରୀ ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଆମର କାମ ଠିକ୍ କି ଭୁଲ୍, ତାହାକୁ ନ୍ୟାୟ, ସତ୍ୟ ଓ ବିବେକର ଆଧାରରେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର । ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ମଣିଷକୁ ନମ୍ର କରେ, କିନ୍ତୁ ନମ୍ରତାର ଅର୍ଥ ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ । ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ।
୧୦. ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ କ’ଣ କହେ !
ଏହି ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆତ୍ମାର ମହିମା ବୁଝାଇବା ପରେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସମ୍ମାନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଇଛନ୍ତି । ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ଜୀବନର ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିପାରିବା । ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା, ଭୟ ଆସିଲେ ବିବେକର ସହିତ ଚିନ୍ତା କରିବା, ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା । ଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନମ୍ର ହେବା, କିନ୍ତୁ ଜୀବନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାଇବା ନୁହେଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଭୟ ଓ ମୋହରୁ ଉପରକୁ ଉଠି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆହୁରି ବୁଝାଇବେ ଯେ, ଧର୍ମସମ୍ମତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାରେ ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ କର୍ମଯୋଗର ପଥ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯିବ ।