ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୨୭ : ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଉପାୟ !
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି, ମଣିଷ ନିଜର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରି ନିଜ ମନକୁ ଭଗବାନଙ୍କଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ଆମ ଆଖି ସୁନ୍ଦର ଜିନିଷ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, କାନ ମନପସନ୍ଦ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ମନ ନାନା ପ୍ରକାର ଇଚ୍ଛା କରେ । କିନ୍ତୁ ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ ବା ଶୁଣୁଛୁ, ତାହାର ପଛରେ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ଦୌଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ହୁଏ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୧ !
ତାନି ସର୍ବାଣି ସଂଯମ୍ୟ
ଯୁକ୍ତ ଆସୀତ ମତ୍ପରଃ ।
ବଶେ ହି ଯସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟାଣି
ତସ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି ଭଗବାନଙ୍କଠାରେ ମନ ରଖେ, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ହୁଏ ।
୧. ଚିନ୍ତାରୁ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଆସକ୍ତିରୁ କ୍ରୋଧ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ମଣିଷର ମନ କିପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ବାରମ୍ବାର କୌଣସି ବିଷୟ ବା ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ପ୍ରତି ତାହାର ଆସକ୍ତି ବଢ଼େ । ଆସକ୍ତିରୁ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନ ହେଲେ କ୍ରୋଧ ଆସିପାରେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଖି ନିଜକୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରେ, ତେବେ ତାହାର ମନରେ ଲୋଭ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିପାରେ । ତେଣୁ ଆମେ ନିଜ ମନର ଚିନ୍ତାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଭଲ ଦିଗରେ ରଖିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୨ !
ଧ୍ୟାୟତୋ ବିଷୟାନ୍ପୁଂସଃ
ସଙ୍ଗସ୍ତେଷୂପଜାୟତେ ।
ସଙ୍ଗାତ୍ ସଞ୍ଜାୟତେ କାମଃ
କାମାତ୍ କ୍ରୋଧୋଽଭିଜାୟତେ ॥
୧. କ୍ରୋଧ କିପରି ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ !
କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଣିଷ ଅନେକ ସମୟରେ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ । କ୍ରୋଧରେ ସେ ଏପରି କଥା କହିଦିଏ ବା କାମ କରିଦିଏ, ଯାହା ପରେ ତାକୁ ଅନୁତାପ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, କ୍ରୋଧରୁ ମୋହ ଜନ୍ମ ନିଏ, ମୋହରୁ ସ୍ମୃତି ଓ ବିବେକରେ ବିଭ୍ରାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏବଂ ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଣିଷ ନିଜର ଭଲମନ୍ଦ ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ହରାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ମଣିଷ କେବେ କ୍ରୋଧ ଅନୁଭବ କରିବ ନାହିଁ । ବରଂ କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୩ !
କ୍ରୋଧାଦ୍ଭବତି ସମ୍ମୋହଃ
ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ମୃତିବିଭ୍ରମଃ ।
ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିନାଶୋ
ବୁଦ୍ଧିନାଶାତ୍ ପ୍ରଣଶ୍ୟତି ॥
୧. ଆସକ୍ତି ଓ ଘୃଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନଯାପନ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଏହା ଶିଖାଉଛନ୍ତି ଯେ ଜୀବନରେ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା । କେହି ଆମକୁ ଭଲ ପାଇବେ, କେହି ଆମକୁ ଅପମାନ କରିପାରନ୍ତି । କେତେବେଳେ ଆମ ମନପସନ୍ଦ ଘଟଣା ଘଟିବ, ଆଉ କେତେବେଳେ ମନ ଦୁଃଖ ହେବ । ଏହି ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ବା ଘୃଣାରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ନ ରହିବା ଉଚିତ । ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସହିତ ମନକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଲେ ମଣିଷ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରେ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୪ !
ରାଗଦ୍ୱେଷବିଯୁକ୍ତୈସ୍ତୁ
ବିଷୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟୈଶ୍ଚରନ୍ ।
ଆତ୍ମବଶ୍ୟୈର୍ବିଧେୟାତ୍ମା
ପ୍ରସାଦମଧିଗଚ୍ଛତି ॥
୧. ଶାନ୍ତ ମନ ହେଉଛି ସୁଖର ଆଧାର !
ଯେଉଁ ମଣିଷର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ଜୀବନର ସମସ୍ୟାକୁ ଅଧିକ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ । ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଆଯାଇଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଏଥିପାଇଁ ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା, ନିଜ ମନର ଭୁଲ୍କୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ମନର ପ୍ରସନ୍ନତା କେବଳ ବାହାରର ସୁଖସୁବିଧା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ଆମର ଚିନ୍ତାଧାରା, ଆଚରଣ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୫ !
ପ୍ରସାଦେ ସର୍ବଦୁଃଖାନାଂ
ହାନିରସ୍ୟୋପଜାୟତେ ।
ପ୍ରସନ୍ନଚେତସୋ ହ୍ୟାଶୁ
ବୁଦ୍ଧିଃ ପର୍ଯ୍ୟବତିଷ୍ଠତେ ॥
୧. ଅଶାନ୍ତ ମନରେ ସୁଖ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ !
ମନ ଯଦି ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା, ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅସନ୍ତୋଷରେ ଭରି ରହେ, ତେବେ ବାହାରେ ସବୁକିଛି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନ ରହିଲେ ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ନ ଥିଲେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା କଷ୍ଟକର; ଆଉ ମନରେ ଶାନ୍ତି ନ ଥିଲେ ସୁଖ କେଉଁଠୁ ମିଳିବ ? ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ବୁଝାଏ ଯେ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ମନକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିବା ଦରକାର ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୬ !
ନାସ୍ତି ବୁଦ୍ଧିରଯୁକ୍ତସ୍ୟ
ନ ଚାଯୁକ୍ତସ୍ୟ ଭାବନା ।
ନ ଚାଭାବୟତଃ ଶାନ୍ତିଃ
ଅଶାନ୍ତସ୍ୟ କୁତଃ ସୁଖମ୍ ॥
୧. ମନ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦିଗକୁ ଯାଏ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଉ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ପାଣିରେ ଚାଲୁଥିବା ଡଙ୍ଗାକୁ ଯଦି ପ୍ରବଳ ପବନ ଠେଲି ନେଇଯାଏ, ତେବେ ଡଙ୍ଗା ନିଜ ଦିଗ ହରାଇପାରେ । ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ପଛରେ ମନ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ମଣିଷର ବିବେକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ । ତେଣୁ ମନକୁ ଭଲ କାମ, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ସେବା ଓ ଭଗବତ୍ଚିନ୍ତନରେ ଲଗାଇବା ଦରକାର । ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ମନକୁ ସଠିକ୍ ଦିଗ ଦେଇପାରେ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୭ !
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣାଂ ହି ଚରତାଂ
ଯନ୍ମନୋଽନୁବିଧୀୟତେ ।
ତଦସ୍ୟ ହରତି ପ୍ରଜ୍ଞାଂ
ବାୟୁର୍ନାବମିବାମ୍ଭସି ॥
୧. ଏହି ଉପଦେଶରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !
ଏହି ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକରୁ ଆମେ ଶିଖୁଛୁ ଯେ ମଣିଷର ମନ ତାହାର ବନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ଆମେ ଭଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିବା; ମନର ଅଧୀନ ହୋଇଗଲେ ଭୁଲ୍ ପଥକୁ ଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ବଢ଼େ । କୌଣସି କଥା ଶୁଣି ତୁରନ୍ତ ରାଗିଯିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଟିକିଏ ଭାବିବା, ଅନ୍ୟର ସଫଳତା ଦେଖି ଈର୍ଷା ନ କରିବା, ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଲୋଭ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କରିବା ଆମ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିପାରେ । ଏହା ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ମନ ସମର୍ପଣ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକମାନେ, ଏହି ଭାଗରେ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯାହା ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହାର ମୂଳ କଥା ହେଉଛି—ମନକୁ ସଂଯମ କର, ବିବେକକୁ ଜାଗ୍ରତ ରଖ ଏବଂ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅ । ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବାର ଅର୍ଥ କେବଳ ତାଙ୍କ ନାମ ଜପ କରିବା ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ । ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖନ୍ତୁ, ମୋତେ ସତ୍ୟ ପଥରେ ଚାଲିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ ଏବଂ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ ।” ଏହି ଭାବନା ଆମ ହୃଦୟରେ ରହିଲେ ଜୀବନ ଅଧିକ ଶାନ୍ତ, ସରଳ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ହୋଇପାରିବ ।