ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ !
ଭାଗ–୧୨୮ : ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ମଣିଷର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଜୀବନରେ ସମତାର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ମନକୁ ଜୟ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ବିଜୟ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସଂଯମ ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପଛରେ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ମଣିଷ ନିଜର ବିବେକ ହରାଇପାରେ । ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ମଣିଷ ଜୀବନରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି, ମାନ ଓ ଅପମାନ ଆସିବ । ଏସବୁକୁ ଦେଖି ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ମନର ସନ୍ତୁଳନ ହରାଏ ନାହିଁ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ ।
୧. ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମର ଶେଷ ଶିକ୍ଷା !
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକରେ କହିଥିଲେ ଯେ ମନ ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ପଛରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଚାଲେ, ତେବେ ମଣିଷର ବୁଦ୍ଧି ଡଙ୍ଗା ପରି ଦିଗ ହରାଇପାରେ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ ବା ଶୁଣୁଛୁ, ତାହା ଆମ ମନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ । ତେଣୁ ଆମକୁ ସଚେତନ ରହିବା ଦରକାର । ମନରେ ଖରାପ ଚିନ୍ତା ଆସିଲେ ତାହାକୁ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ ନ କରି, ଭଲମନ୍ଦ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ । ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ, ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଉତ୍ତମ ପୁସ୍ତକ ପଠନ ଓ ନିଷ୍ଠାପର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନକୁ ସଠିକ୍ ଦିଗ ଦେଇପାରେ ।
୧. ରାତି ଓ ଦିନର ଉଦାହରଣ !
ଏହି ଶିକ୍ଷା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ଗଭୀର ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି । ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଯାହାକୁ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ ବୋଲି ଭାବେ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଥିରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଖୋଜେ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଅସଚେତନ ରହେ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଜାଗ୍ରତ ରହେ । ଏଠାରେ ରାତି ଓ ଦିନର ଉଦାହରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ଗଭୀରତାକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୬୯ !
ଯା ନିଶା ସର୍ବଭୂତାନାଂ
ତସ୍ୟାଂ ଜାଗର୍ତି ସଂଯମୀ ।
ଯସ୍ୟାଂ ଜାଗ୍ରତି ଭୂତାନି
ସା ନିଶା ପଶ୍ୟତୋ ମୁନେଃ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ଯାହା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ପରି ଅଜ୍ଞାତ, ସଂଯମୀ ଜ୍ଞାନୀ ସେହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଜାଗ୍ରତ ରହେ । ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ସେଥିରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଦେଖେ ନାହିଁ ।
୧. ଇଚ୍ଛାର ସମୁଦ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ମଣିଷ !
ମଣିଷର ଇଚ୍ଛାର ଶେଷ ନାହିଁ । ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଧନ ଥିଲେ ଆହୁରି ଧନ ଚାହେଁ, ପ୍ରଶଂସା ମିଳିଲେ ଆହୁରି ପ୍ରଶଂସା ଆଶା କରେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅସୀମ ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ସମୁଦ୍ରର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ଅନେକ ନଦୀର ଜଳ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ରହେ । ସେହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଦାସ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୭୦ !
ଆପୂର୍ଯ୍ୟମାଣମଚଳପ୍ରତିଷ୍ଠଂ
ସମୁଦ୍ରମାପଃ ପ୍ରବିଶନ୍ତି ଯଦ୍ୱତ୍ ।
ତଦ୍ୱତ୍ କାମା ଯଂ ପ୍ରବିଶନ୍ତି ସର୍ବେ
ସ ଶାନ୍ତିମାପ୍ନୋତି ନ କାମକାମୀ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ଯେପରି ନଦୀର ଜଳ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ଅଚଳ ରହେ, ସେହିପରି ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖି ଇଚ୍ଛାର ଦାସ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ଶାନ୍ତି ପାଏ ।
୧. ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ !
ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ମଣିଷ ନିଜର ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ଛାଡ଼ିଦେବ କିମ୍ବା ନିଜ ପରିବାର ଓ ସମାଜ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିଯିବ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଆମେ ଇଚ୍ଛାର ଦାସ ହେବା ନାହିଁ । ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରିବା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ କିଛି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିବା । ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା, କିନ୍ତୁ ଧନକୁ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନ କରିବା । ସଫଳତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, କିନ୍ତୁ ବିଫଳତା ଆସିଲେ ନିଜର ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ହରାଇ ନ ବସିବା । ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶର ଜୀବନମୁଖୀ ଅର୍ଥ ।
୧. ଅହଂକାର ଓ ମମତାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି !
ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ସବୁକିଛିକୁ “ମୋର” ବୋଲି ଧରି ରଖେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମନରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିପାରେ । ମୋର ଧନ, ମୋର ପଦ, ମୋର ପ୍ରତିଷ୍ଠା—ଏସବୁ ଜୀବନର ଅଂଶ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସହିତ ଅହଂକାର ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ମମତାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ । ଆମେ ଯାହା ପାଇଛୁ, ତାହା ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବା ଏବଂ ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ ପଥ ଅନୁସରଣ ନ କରିବା ହେଉଛି ଭକ୍ତିମୟ ଜୀବନର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ।
୧. ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତି କ’ଣ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ଦିଗରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୋହ ଓ ଅହଂକାରରୁ ଦୂରେଇ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତି କୁହାଯାଏ । ଏହା କେବଳ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ି ଜାଣିବାର ବିଷୟ ନୁହେଁ; ଜୀବନରେ ସତ୍ୟ, ସଂଯମ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଭଗବତ୍ଭକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ମଣିଷ ଏହି ଦିଗରେ ଆଗେଇପାରେ ।
ଶ୍ଳୋକ – ୨.୭୨ !
ଏଷା ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତିଃ ପାର୍ଥ
ନୈନାଂ ପ୍ରାପ୍ୟ ବିମୁହ୍ୟତି ।
ସ୍ଥିତ୍ୱାସ୍ୟାମନ୍ତକାଲେଽପି
ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣମୃଚ୍ଛତି ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ହେ ପାର୍ଥ, ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତି । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ମଣିଷ ମୋହରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ଜୀବନର ଶେଷ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ଥିତିରେ ରହିପାରିଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
୧. ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମକୁ ଆତ୍ମାର ଅମରତ୍ୱ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ, ସୁଖଦୁଃଖରେ ସମଭାବ, ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ନ ରଖିବା ଏବଂ ମନକୁ ସଂଯମ କରିବାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ । ଏହି ଶିକ୍ଷା କେବଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି । ଆମେ ଯେଉଁ କାମ କରୁଛୁ, ତାହା ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ଉଚିତ । ଫଳ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ନିଜର ଭୁଲ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା, ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଏବଂ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ହେଉଛି ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ।
୧. ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତିର ପଥ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକମାନେ, ଆମ ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ଆସିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଶିଖିବା, ତେବେ ଅସୁବିଧାର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସାହସ ପାଇପାରିବା । ଗୀତା ପଢ଼ିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଶ୍ଳୋକ ମନେ ରଖିବା ନୁହେଁ; ଏହାର ଶିକ୍ଷାକୁ ନିଜ ଆଚରଣରେ ଆଣିବା । ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣରେ ନିଜ ଅହଂକାର, ଲୋଭ ଓ ଅଶାନ୍ତିକୁ ସମର୍ପଣ କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାର ଜ୍ଞାନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାର ଶକ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଓ ଦୟା ରଖିବାର ହୃଦୟ ଦିଅନ୍ତୁ ।
ଏହି ଭାଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ୬୯ରୁ ୭୨ତମ ଶ୍ଳୋକ । ଏହାର ସରଳ ଜୀବନମୁଖୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଠକମାନଙ୍କ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି ।