ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ।
ଭାଗ–୧୨୯ : ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ — କର୍ମଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ, ସମଭାବ, ବୁଦ୍ଧିଯୋଗ ଓ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ ମଣିଷର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଥିଲେ । ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଲା । ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଏତେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପରି କଠିନ କର୍ମ କରିବାକୁ କାହିଁକି କୁହାଯାଉଛି ? ସେ ଭାବିଲେ, ଜ୍ଞାନର ପଥ ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ କର୍ମ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ — ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନା କର୍ମ !
ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ! ଆପଣ ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନକୁ କର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ କାହିଁକି ନିୟୋଜିତ କରୁଛନ୍ତି ? ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋତେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପକାଉଛି । ଦୟାକରି ମୋତେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପଥ ଦେଖାନ୍ତୁ, ଯାହା ଅନୁସରଣ କଲେ ମୋର ପ୍ରକୃତ କଲ୍ୟାଣ ହେବ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୧ !
ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ ।
ଜ୍ୟାୟସୀ ଚେତ୍କର୍ମଣସ୍ତେ
ମତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ।
ତତ୍କିଂ କର୍ମଣି ଘୋରେ ମାଂ
ନିୟୋଜୟସି କେଶବ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ମତରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି କର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୋତେ ଏହି କଠିନ କର୍ମରେ କାହିଁକି ନିୟୋଜିତ କରୁଛନ୍ତି ?
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉତ୍ତର — କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନର ଦୁଇଟି ପଥ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ମଣିଷର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପଥ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି । ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନଯୋଗ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗ । ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ମଣିଷ ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । କର୍ମଯୋଗରେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରେ, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଇଟି ପଥର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ମଣିଷକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଦିଗରେ ନେବା । ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକେ ପ୍ରକାର ଜୀବନପଥ ସହଜ ନ ହୋଇପାରେ; ତେଣୁ ମଣିଷ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩ !
ଶ୍ରୀଭଗବାନୁବାଚ ।
ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ଦ୍ୱିବିଧା ନିଷ୍ଠା
ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତା ମୟାନଘ ।
ଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ସାଂଖ୍ୟାନାଂ
କର୍ମଯୋଗେନ ଯୋଗିନାମ୍ ॥
୧. କେହି କର୍ମ ନ କରି ରହିପାରେ ନାହିଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, କେବଳ କାମ ନ କରି ବସିରହିଲେ ମଣିଷ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ମଣିଷ ଶରୀର ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ କିଛି ନା କିଛି କରୁଥାଏ । ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଖାଇବା, ଚିନ୍ତା କରିବା, ପରିବାରର ଯତ୍ନ ନେବା ଓ ସମାଜରେ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଅଂଶ । ତେଣୁ କର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ିଦେବା ମଣିଷ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଆମେ କିପରି କର୍ମ କରୁଛୁ । ଯଦି ଆମେ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରେ କାମ କରୁ, ତେବେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରେ କାମ କରୁ, ତେବେ ସେହି କର୍ମ ଆମ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରେ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୫ !
ନ ହି କଶ୍ଚିତ୍ କ୍ଷଣମପି
ଜାତୁ ତିଷ୍ଠତ୍ୟକର୍ମକୃତ୍ ।
କାର୍ଯ୍ୟତେ ହ୍ୟବଶଃ କର୍ମ
ସର୍ବଃ ପ୍ରକୃତିଜୈର୍ଗୁଣୈଃ ॥
୧. କେବଳ ବାହାରର ସଂଯମ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ !
ଧରନ୍ତୁ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାହାରୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଘୂରି ବୁଲୁଛି । ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରକୃତ ସଂଯମ କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, କେବଳ ବାହାରର ଆଚରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ମନରେ ବିଷୟଭୋଗର ଚିନ୍ତା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ପ୍ରକୃତ ସଂଯମ ହେଉଛି ମନ ଓ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରଖିବା । ଆମେ ଯାହା କହୁଛୁ, ଯାହା ଭାବୁଛୁ ଓ ଯାହା କରୁଛୁ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ ଓ ନୈତିକତା ରହିବା ଦରକାର ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୬ !
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ସଂଯମ୍ୟ
ଯ ଆସ୍ତେ ମନସା ସ୍ମରନ୍ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥାନ୍ ବିମୂଢାତ୍ମା
ମିଥ୍ୟାଚାରଃ ସ ଉଚ୍ୟତେ ॥
୧. ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର । ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚିତ କାମରେ ଲଗାଏ, ସେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ । ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପଢ଼ାଇବା, ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରିବା, ଜଣେ କୃଷକ ପରିଶ୍ରମ କରି ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଏବଂ ଜଣେ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା—ଏସବୁ କର୍ମଯୋଗର ଉଦାହରଣ ହୋଇପାରେ । କାମ ଛୋଟ କି ବଡ଼, ତାହା ମୁଖ୍ୟ ନୁହେଁ; କାମଟି କେତେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରାଯାଉଛି, ତାହା ମୁଖ୍ୟ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୮ !
ନିୟତଂ କୁରୁ କର୍ମ ତ୍ୱଂ
କର୍ମ ଜ୍ୟାୟୋ ହ୍ୟକର୍ମଣଃ ।
ଶରୀରଯାତ୍ରାପି ଚ ତେ
ନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ୟେଦକର୍ମଣଃ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ତୁମେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର । କର୍ମ ନ କରିବାଠାରୁ କର୍ମ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ କର୍ମ ବିନା ଶରୀରର ଜୀବନଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ ।
୧. କର୍ମ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ !
ମଣିଷ ସମାଜରେ ରହେ । ତାହାର ଜୀବନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଆମେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଛୁ, ଯେଉଁ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଛୁ ଏବଂ ଯେଉଁ ସୁବିଧା ଉପଭୋଗ କରୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପଛରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ପରିଶ୍ରମ ରହିଛି । ତେଣୁ ଆମେ କେବଳ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ । ନିଜ ପରିବାରର ଯତ୍ନ ନେବା, ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ସମାଜରେ ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ମଧ୍ୟ କର୍ମଯୋଗର ଭାବନା ସହିତ ମେଳ ଖାଏ । ନିଜ କାମର ଫଳକୁ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାରରେ ଲଗାଇବା ମଣିଷର ହୃଦୟକୁ ଉଦାର କରେ ।
୧. କର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ହୁଅ ନାହିଁ !
କର୍ମଯୋଗର ଅର୍ଥ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାଇବା ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବା । ଆମେ ନିଜ କାମର ଫଳ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିପାରିବା, ପରିଶ୍ରମ କରିପାରିବା ଏବଂ ସଫଳତା ପାଇଁ ଆଶା ରଖିପାରିବା । କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନ ମିଳିଲେ ନିଜର ମନୋବଳ ହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅହଂକାର କରିବା ନାହିଁ, ବିଫଳତା ଆସିଲେ ନିଜକୁ ଅସମର୍ଥ ଭାବିବା ନାହିଁ । ଆମେ ନିଜର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଏବଂ ଫଳକୁ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ । ଏହି ଭାବନା ମଣିଷକୁ ମାନସିକ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ କରେ ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ କର୍ମ ସମର୍ପଣ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକମାନେ, ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ଆମକୁ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ—ଜୀବନରୁ ପଳାଇବା ନୁହେଁ, ଜୀବନର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଧର୍ମ ଓ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା । ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା । ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—“ହେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଆମକୁ ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିପାରିବୁ । ଆମର କର୍ମ ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗେ ଏବଂ ଆମ ମନରେ ଅହଂକାର ନ ଆସେ । ଆମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭଲ କାମ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପିତ ହେଉ ।” ଏହି ଭାବନାରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଆମ ଜୀବନକୁ ଅଧିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାହିଁକି ଯଜ୍ଞଭାବରେ କର୍ମ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି, କର୍ମ ଓ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ କି ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି, ଏବଂ ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ଆଦର୍ଶ ହୋଇପାରେ, ସେ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ ।