ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ–୧୩୦ : ଯଜ୍ଞଭାବରେ କର୍ମ, ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ଓ ଆଦର୍ଶ ଜୀବନ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. କର୍ମ କାହା ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ମଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ ମଣିଷ କର୍ମ ନ କରି ରହିପାରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ, ତାହା ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ । ଯଦି ଆମେ କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାମ କରୁ, ତେବେ ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାର ବଢ଼ିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣର ଭାବନାରେ କରୁ, ତେବେ ସେହି କର୍ମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟ ପାଏ । ଏହି ଭାବନାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଜ୍ଞଭାବରେ କର୍ମ କରିବା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି ।
୨. ଯଜ୍ଞଭାବରେ କର୍ମ କରିବାର ଅର୍ଥ !
ଯଜ୍ଞ କହିଲେ ସାଧାରଣତଃ ଆମେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବାର ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାକୁ ବୁଝୁ । କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଜ୍ଞଭାବକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିଜର କର୍ମକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ନ କରି, ଏକ ଉଚ୍ଚତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେହି କର୍ମରେ ଯଜ୍ଞଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା, ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରିବା ଏବଂ ଜଣେ କୃଷକ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା—ଏସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଯେତେବେଳେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ସମର୍ପଣର ସହିତ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞଭାବର ଉଦାହରଣ ହୋଇପାରେ ।
୩. ସ୍ୱାର୍ଥପର କର୍ମ ଓ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ ନିଜର ଲାଭ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମ ମଣିଷକୁ ଆସକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧିପାରେ । ଏହାର ବିପରୀତରେ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରେ କାମ କରେ ଏବଂ ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହ ରଖେ ନାହିଁ, ସେ ମନରେ ଅଧିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅନୁଭବ କରିପାରେ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଆମେ କାମର ଫଳ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେବା ନାହିଁ । ଆମେ ଯୋଜନା କରିବା, ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଓ ଭଲ ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ । କିନ୍ତୁ ଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଫଳ ମନମୁତାବକ ନ ହେଲେ ନିଜର ଧର୍ମ ଓ ସଚ୍ଚୋଟତାକୁ ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୯ !
ଯଜ୍ଞାର୍ଥାତ୍ କର୍ମଣୋଽନ୍ୟତ୍ର
ଲୋକୋଽୟଂ କର୍ମବନ୍ଧନଃ ।
ତଦର୍ଥଂ କର୍ମ କୌନ୍ତେୟ
ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ସମାଚର ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ, ଯଜ୍ଞଭାବ ବା ଉଚ୍ଚତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ କରାଯାଉ ନ ଥିବା କର୍ମ ମଣିଷକୁ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ପକାଇପାରେ । ତେଣୁ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର ।
୪. ପ୍ରକୃତି ଓ ମଣିଷର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଜ୍ଞର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବା ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିର ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି । ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନ ଚାଲିବା ପାଇଁ ବର୍ଷା, ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଅନେକ ଉପାଦାନ ଆବଶ୍ୟକ । ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅନେକ କିଛି ପାଏ । ତେଣୁ ପ୍ରକୃତିକୁ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ନ କରି, ତାହାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ମଧ୍ୟ ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ । ଗଛ ଲଗାଇବା, ଜଳ ନଷ୍ଟ ନ କରିବା, ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖିବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟର ଅପଚୟ ରୋକିବା ହେଉଛି ଏହି ଭାବନାର ଆଧୁନିକ ଜୀବନରେ କିଛି ଉଦାହରଣ । ଏହା ଶ୍ଳୋକର ସରଳ ଆଧୁନିକ ପ୍ରୟୋଗ; ଗୀତାର ମୂଳ ଆଲୋଚନା ଯଜ୍ଞ, ଦେବତା ଓ ପ୍ରକୃତିର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ।
୫. ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ଶ୍ଳୋକରେ ଯଜ୍ଞ, ବର୍ଷା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜୀବନର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସମୟର ବୈଦିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଯଜ୍ଞ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅର୍ପଣ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ସନ୍ତୁଳନ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲା । ଶ୍ଳୋକଟିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ ଏବଂ ଅନ୍ନରୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଚାଲେ । ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ଓ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞ ରହିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୧୪ !
ଅନ୍ନାଦ୍ଭବନ୍ତି ଭୂତାନି
ପର୍ଜନ୍ୟାଦନ୍ନସମ୍ଭବଃ ।
ଯଜ୍ଞାଦ୍ଭବତି ପର୍ଜନ୍ୟୋ
ଯଜ୍ଞଃ କର୍ମସମୁଦ୍ଭବଃ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ଅନ୍ନରୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀର ପୋଷିତ ହୁଏ, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯଜ୍ଞରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କର୍ମ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।
୬. ନିଜ ପାଇଁ ସବୁକିଛି ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଭାଗ ନ କରି କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ଉପଭୋଗ କରେ, ସେ ଜୀବନର ବ୍ୟାପକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଭୁଲିଯାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ମଣିଷ ନିଜ ପରିଶ୍ରମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଖାଦ୍ୟ ଥିଲେ ଭୋକିଲା ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ଧନ ଥିଲେ ଯଥାସମ୍ଭବ ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର କରିବା ଏବଂ ନିଜର ଜ୍ଞାନକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ମଣିଷର ଉଦାରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଭଗବାନଙ୍କ ଦାନ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ।
୭. ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଆଦର୍ଶ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ସମାଜରେ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବା ନେତୃତ୍ୱ ଦେବାର ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜ ଆଚରଣରେ ସଚ୍ଚୋଟତା, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ । ଜଣେ ଅଭିଭାବକ ଯଦି ସତ୍ୟ କହନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ କହିବା ଶିଖିପାରନ୍ତି । ଜଣେ ନେତା ଯଦି ନିୟମ ମାନନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇପାରନ୍ତି । ତେଣୁ ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଉପଦେଶ ଦେବା ନୁହେଁ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଳୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୨୧ !
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ
ତତ୍ତଦେବେତରୋ ଜନଃ ।
ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ
ଲୋକସ୍ତଦନୁବର୍ତ୍ତତେ ॥
ସରଳ ଅର୍ଥ ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି । ସେ ଯାହାକୁ ଆଦର୍ଶ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ।
୮. ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଉଛନ୍ତି !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ପାଇବାକୁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ନିଜ କର୍ମରେ ନିରତ ରହନ୍ତି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେଖାଉଛନ୍ତି ଯେ କର୍ମ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ । ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟିର ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କର୍ମ ଆବଶ୍ୟକ । ଯଦି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଭାବି ସମସ୍ତ କାମ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ତାହାର ଆଚରଣ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ୍ ପଥରେ ନେଇପାରେ । ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ।
୯. କର୍ମଯୋଗକୁ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା !
ପ୍ରିୟ ପାଠକମାନେ, ଏହି ଭାଗର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ନିଜ କର୍ମକୁ କେବଳ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ସୀମିତ ନ ରଖି, ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣର ଭାବନାରେ କରିବା । ଆମେ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ପ୍ରକୃତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା । ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଏପରି ହୃଦୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ପାଳନ କରିବୁ । ଆମର କର୍ମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗୁ, ଆମ ମନରୁ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଅହଂକାର ଦୂର ହେଉ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ମିଳୁ ।” ଏହି ଭାବନା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ଜୀବନ୍ତ ସନ୍ଦେଶ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବେ ଯେ କିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସକ୍ତି ବିନା କର୍ମ କରିପାରେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ ନ କରି କିପରି ଉଚିତ ପଥ ଦେଖାଇପାରେ, ଏବଂ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବୁଝି କିପରି ଜୀବନଯାପନ କରିବା ଉଚିତ ।