ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ -୧୩୩ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ — କାମନା ଓ କ୍ରୋଧ : ମନୁଷ୍ୟର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରଧାନ ଶତ୍ରୁ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରୁ କର୍ମଯୋଗ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା । ସେ ଦେଖୁଥିଲେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଠିକ୍ କ’ଣ ଓ ଭୁଲ୍ କ’ଣ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ୍ କାମ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ଯେ ରାଗ କରିବା, ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ଭଲ ନୁହେଁ । ତଥାପି ସେ ଏପରି କାମ କାହିଁକି କରେ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।
୨. ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପକର୍ମ କାହିଁକି କରେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୬ ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଅଥ କେନ ପ୍ରୟୁକ୍ତୋଽୟଂ ପାପଂ ଚରତି ପୂରୁଷଃ ।
ଅନିଚ୍ଛନ୍ନପି ବାର୍ଷ୍ଣେୟ ବଲାଦିବ ନିୟୋଜିତଃ ॥
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ହେ କୃଷ୍ଣ ! ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ଇଚ୍ଛା ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ପାପକର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ ? ଯେପରି କେହି ଜଣେ ତାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଭୁଲ୍ କାମ କରାଉଛି, ସେପରି କାହିଁକି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ବିବେକ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରେ ? ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବାସ୍ତବ ପ୍ରଶ୍ନ । ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ନିଜକୁ କହୁ—ମୁଁ ଏପରି କରିବା ଉଚିତ ନଥିଲା, ତଥାପି କାହିଁକି କରିଦେଲି ? ଏହି ମାନବୀୟ ଦୁର୍ବଳତାର ମୂଳ କାରଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ବୁଝାଇବେ ।
୩. କାମନା ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରଧାନ ଶତ୍ରୁ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୭ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଶ୍ରୀଭଗବାନୁବାଚ ।
କାମ ଏଷ କ୍ରୋଧ ଏଷ ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭବଃ ।
ମହାଶନୋ ମହାପାପ୍ମା ବିଦ୍ଧ୍ୟେନମିହ ବୈରିଣମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ଏହି ଦୁର୍ବଳତାର ମୂଳରେ ରହିଛି କାମନା ଓ କ୍ରୋଧ । ଏହା ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏଠାରେ ‘କାମ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଶାରୀରିକ ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ । ନିଜର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭ, ଧନ, ପଦ, ପ୍ରଶଂସା ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଅସୀମ ଆକାଂକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନ ହେଲେ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନିଏ । ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେ ଅଧିକ ଇଚ୍ଛାର ଦାସ ହୁଏ, ସେତେ ଅଧିକ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ । ତେଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାମନା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ମନୁଷ୍ୟର ଶତ୍ରୁ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।
୪. କାମନାର କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାମନାକୁ ‘ମହାଶନ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଅର୍ଥାତ୍ ଏହାର ଭୋକ କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ । ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ । ଧନ ମିଳିଗଲେ ଆହୁରି ଧନ ଚାହେଁ । ଉଚ୍ଚ ପଦ ମିଳିଲେ ଆହୁରି ଉଚ୍ଚ ପଦ ପାଇଁ ଆଶା କରେ । ପ୍ରଶଂସା ମିଳିଲେ ଆହୁରି ପ୍ରଶଂସା ଚାହେଁ । ଏହିପରି ଇଚ୍ଛାର ସୀମା ବଢ଼ିଚାଲେ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା କିମ୍ବା ଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି କରିବା ଭୁଲ୍ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ଯଦି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟାୟ, ଲୋଭ ଓ ଅସତ୍ୟର ପଥରେ ନେଇଯାଏ, ତେବେ ତାହା ବିନାଶର କାରଣ ହୁଏ । ସନ୍ତୋଷ ଓ ସଂଯମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଏହି ଅସୀମ ଇଚ୍ଛାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ।
୫. କାମନା ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୮ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଧୂମେନାବ୍ରିୟତେ ବହ୍ନିର୍ୟଥାଦର୍ଶୋ ମଲେନ ଚ ।
ଯଥୋଲ୍ବେନାବୃତୋ ଗର୍ଭସ୍ତଥା ତେନେଦମାବୃତମ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତିନୋଟି ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ଯେପରି ଧୂଆଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ, ଧୂଳି ଦର୍ପଣକୁ ମଇଳା କରେ ଏବଂ ଗର୍ଭ ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି କାମନା ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରିଦିଏ । ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ବିବେକ ଥାଏ । ସେ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଇଚ୍ଛା ତାହାର ବିଚାରଶକ୍ତିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦିଏ । ଯେପରି ଧୂଳି ପଡ଼ିଥିବା ଦର୍ପଣରେ ନିଜର ମୁହଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି କାମନାରେ ଆବୃତ ମନରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିଫଳନ ହୁଏ ନାହିଁ ।
୬. କାମନା ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୯ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଆବୃତଂ ଜ୍ଞାନମେତେନ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିତ୍ୟବୈରିଣା ।
କାମରୂପେଣ କୌନ୍ତେୟ ଦୁଷ୍ପୂରେଣାନଲେନ ଚ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି କାମନା ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରି ରଖେ । ଏହା ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ନିତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ । ଅଗ୍ନିରେ ଯେତେ ଇନ୍ଧନ ପକାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଆହୁରି ଜଳିବାକୁ ଚାହେଁ । ସେହିପରି ଅତ୍ୟଧିକ କାମନାକୁ ଯେତେ ପୂରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ । ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଅଭିଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯଦି ଲୋଭର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ନିଜର ଜ୍ଞାନକୁ ଭୁଲ୍ କାମରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି । ତେଣୁ କେବଳ ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ହେବ ନାହିଁ । ମନକୁ ସଂଯମ କରିବା ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
୭. କାମନା ଓ କ୍ରୋଧର ବାସସ୍ଥାନ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୪୦ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାମନାର ପ୍ରଭାବ କେଉଁଠି ରହେ, ତାହା ବୁଝାଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଣି ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ୟାଧିଷ୍ଠାନମୁଚ୍ୟତେ ।
ଏତୈର୍ବିମୋହୟତ୍ୟେଷ ଜ୍ଞାନମାବୃତ୍ୟ ଦେହିନମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି କାମନାର ଅଧିଷ୍ଠାନ । ଏହି ତିନୋଟି ମାଧ୍ୟମରେ କାମନା ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରି ତାକୁ ମୋହିତ କରେ । ଆମେ ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ୟମରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁ କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରୁ । ପରେ ମନରେ ତାହା ପାଇବାର ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ସେହି ଇଚ୍ଛାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନ କରେ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ । ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଂଯମ କରିବା, ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିବା ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସଚେତନ କରିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନର ଆବଶ୍ୟକ ଅଭ୍ୟାସ ।
୮. କାମନାକୁ ଜୟ କରିବାର ଉପାୟ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୪୧ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ୱମିନ୍ଦ୍ରିୟାଣ୍ୟାଦୌ ନିୟମ୍ୟ ଭରତର୍ଷଭ ।
ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରଜହି ହ୍ୟେନଂ ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନନାଶନମ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରିବା ଦରକାର । କାମନା ମନୁଷ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତ ସତ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ତେଣୁ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ପାଇଁ ନିୟମିତ ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷା, ସତ୍ସଙ୍ଗ, ପ୍ରାର୍ଥନା, ଭଲ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବା ଓ ମନକୁ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ । କୌଣସି ଖରାପ ଇଚ୍ଛା ମନରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାହା ଅନୁସାରେ କାମ ନ କରି, କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ । ନିଜକୁ ପଚାରିବା ଦରକାର—ଏହି କାମ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କି ? ଏହା ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟ ଦେବ କି ? ଏହା ମୋର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଓ ଧର୍ମକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବ କି ? ଏହିପରି ବିଚାର ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭୁଲ୍ ପଥରୁ ରକ୍ଷା କରେ ।
୯. ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜୟ କରିବା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୪୨ ଓ ୩.୪୩ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ତରକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି । ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଆତ୍ମା ଆହୁରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଆତ୍ମିକ ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନି କାମନାରୂପୀ ଶତ୍ରୁକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସୁଖ ପାଇଁ ଜୀବନଯାପନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ତାକୁ ଉଚ୍ଚତର ଜୀବନର ପଥ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇଚ୍ଛାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହିତ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଉପଦେଶ ସମାପ୍ତ ହୁଏ । ଆଗାମୀ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମଯୋଗର ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା, ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ଅବତାରର ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବେ ।
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ସାରକଥା !
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କର୍ମ ନ କରି ରହିପାରିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ତାକୁ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଅହଙ୍କାର, ଲୋଭ, କାମନା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ହେବ । ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ପ୍ରକୃତ ମାର୍ଗ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସଂଯମ କରିପାରେ, ସେ ଜୀବନରେ ଅଧିକ ଶାନ୍ତି ଓ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରିପାରେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଆମେ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ—ଜ୍ଞାନକର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ—ଆରମ୍ଭ କରିବା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ଏହି ଯୋଗର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ବିବସ୍ୱାନ୍, ମନୁ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଅବତାର ସମ୍ପର୍କରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି, ତାହାର ଉତ୍ତର କିପରି ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା କ୍ରମାନୁସାରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ।