ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ – ୧୩୬ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ — ଭକ୍ତି, କର୍ମ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣାଗତି !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୩୬
୧. ମଣିଷ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜେ !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏବେ ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ଯେଉଁ ଭାବନା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ନେଇ ତାଙ୍କର ଶରଣ ନିଏ, ସେ ସେହି ଭାବରେ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । କେହି ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, କେହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଆଉ କେହି ନିଜ କର୍ମକୁ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମର୍ପଣ କରେ । ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟର ଭାବନାକୁ ଜାଣନ୍ତି ।
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୧ !
ଯେ ଯଥା ମାଂ ପ୍ରପଦ୍ୟନ୍ତେ ତାଂସ୍ତଥୈବ ଭଜାମ୍ୟହମ୍ ।
ମମ ବର୍ତ୍ମାନୁବର୍ତ୍ତନ୍ତେ ମନୁଷ୍ୟାଃ ପାର୍ଥ ସର୍ବଶଃ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ହେ ପାର୍ଥ ! ମଣିଷ ଯେଉଁ ଭାବରେ ମୋର ଶରଣ ନିଏ, ମୁଁ ତାକୁ ସେହି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ସମସ୍ତ ମଣିଷ ବିଭିନ୍ନ ପଥରେ ମୋର ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭଗବାନ କାହାକୁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିବାରୁ ବାଧା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ମଣିଷର ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ନିଷ୍ଠା ଓ ମନର ପବିତ୍ରତା ଅନୁସାରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହା ଆମକୁ ଅନ୍ୟର ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ଓ ଉପାସନା ପଦ୍ଧତିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ।
୧. କର୍ମ ଓ ଫଳ ପାଇଁ ମଣିଷର ଆକାଂକ୍ଷା — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୨ !
କାଙ୍କ୍ଷନ୍ତଃ କର୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଜନ୍ତ ଇହ ଦେବତାଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ହି ମାନୁଷେ ଲୋକେ ସିଦ୍ଧିର୍ଭବତି କର୍ମଜା ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଏହି ମାନବ ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମର ସଫଳତା ଶୀଘ୍ର ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । କାରଣ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଫଳ ଏହି ଜଗତରେ ଶୀଘ୍ର ମିଳିପାରେ ।
ମଣିଷର ମନରେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ । କେହି ଧନ ଚାହେଁ, କେହି ସନ୍ତାନ ଚାହେଁ, କେହି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସୁଖ ଚାହେଁ, ଆଉ କେହି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ଚାହେଁ । ସେହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ବୁଝାଏ ଯେ ସାଂସାରିକ ଫଳ ଅସ୍ଥାୟୀ । ତେଣୁ କେବଳ ଫଳ ପାଇବା ନୁହେଁ, ଜୀବନରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଭଗବତ୍ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ।
୧. ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଗୁଣକର୍ମ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୩ !
ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟଂ ମୟା ସୃଷ୍ଟଂ ଗୁଣକର୍ମବିଭାଗଶଃ ।
ତସ୍ୟ କର୍ତ୍ତାରମପି ମାଂ ବିଦ୍ଧ୍ୟକର୍ତ୍ତାରମବ୍ୟୟମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ରଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅକର୍ତ୍ତା ଓ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ ।
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ “ଗୁଣ” ଓ “କର୍ମ” ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ଗୁଣ ଅର୍ଥ ମଣିଷର ସ୍ୱଭାବ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି । କର୍ମ ଅର୍ଥ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର — ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରାଯାଏ । ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଗୀତା ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଆଧାରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି । ଏହାକୁ ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବ କିମ୍ବା କାହାର ମାନବିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ହ୍ରାସ କରିବାର ଅନୁମତି ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୧. ଭଗବାନ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ନୁହନ୍ତି — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୪ !
ନ ମାଂ କର୍ମାଣି ଲିମ୍ପନ୍ତି ନ ମେ କର୍ମଫଲେ ସ୍ପୃହା ।
ଇତି ମାଂ ଯୋଽଭିଜାନାତି କର୍ମଭିର୍ନ ସ ବଧ୍ୟତେ ॥
ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି — କୌଣସି କର୍ମ ମୋତେ ବନ୍ଧନରେ ପକାଇପାରେ ନାହିଁ । ମୋର କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୋର ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଏହା ଗୀତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା । ଭଗବାନ ଜଗତର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଲାଭ ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେହିପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାର ପଥ ପାଇପାରେ ।
୧. ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୫ !
ଏବଂ ଜ୍ଞାତ୍ୱା କୃତଂ କର୍ମ ପୂର୍ବୈରପି ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ ।
କୁରୁ କର୍ମୈବ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ୱଂ ପୂର୍ବୈଃ ପୂର୍ବତରଂ କୃତମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି — ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର ।
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହୁନାହାନ୍ତି । ବରଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନାସକ୍ତି ସହିତ କର୍ମ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୋକ୍ଷକାମୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ସେହି ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ।
୧. କର୍ମର ରହସ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ !
ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମର ଏକ ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ମଣିଷ କର୍ମ ନ କରି ରହିପାରିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ତାର ମନରେ କେଉଁ ଭାବନା ରହିଛି, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯଦି ସେ କେବଳ ନିଜର ଲାଭ, ଧନ, ପ୍ରଶଂସା ଓ ପଦବୀ ପାଇଁ କାମ କରେ, ତେବେ ସେ ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୋଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରେ, ତେବେ ତାର ମନ ଶାନ୍ତ ରହିବ ।
ଏହି କଥାକୁ ଆମେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବା । ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପଢ଼ାଇବା, ଜଣେ ଚାଷୀ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଚାଷ କରିବା, ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଓ ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କାମ କରିବା — ଏସବୁ ହେଉଛି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବାର ଉଦାହରଣ ।
୧. ଭକ୍ତି ଓ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ !
ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେବାର ଅର୍ଥ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେବା ନୁହେଁ । ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ଦେଶ ପ୍ରତି ଆମର ଯେଉଁ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି, ତାହାକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଅଂଶ । ଭକ୍ତି ଆମ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଏ । ଏହି ଦୁଇଟି ସହିତ ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ ଯୋଡ଼ିହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହୁଏ ।
ତେଣୁ ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ନିଜ କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ । କର୍ମର ଫଳ ଯାହା ହେଉ, ଆମେ ନିଜର ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୧. ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି !
ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଶିଖିଲେ ଯେ ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଭାବନା ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ମଣିଷ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, କିନ୍ତୁ ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି କରିବା । ଭଗବାନ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି । ତେଣୁ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଫଳାସକ୍ତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମ ବିଷୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଦେବେ । କେଉଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, କେଉଁ କର୍ମରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ ଓ କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ କିପରି କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ରହିହେବ — ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଆଗାମୀ ଆଲୋଚନାର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ହେବ ।