ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ — କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମର ରହସ୍ୟ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୩୭
୧. କର୍ମର ରହସ୍ୟ ବୁଝିବା କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ସମୟରେ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏବେ ସେ କର୍ମର ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ଦିଗ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ମଣିଷ ପ୍ରତିଦିନ ଅନେକ କାମ କରେ । କିନ୍ତୁ କେଉଁ କାମ ଧର୍ମସମ୍ମତ, କେଉଁ କାମ ଅନୁଚିତ ଓ କେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ ମଣିଷ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ରହିପାରେ — ଏହା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. କର୍ମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାର ଆବଶ୍ୟକତା — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୬ !
କିଂ କର୍ମ କିମକର୍ମେତି କବୟୋଽପ୍ୟତ୍ର ମୋହିତାଃ ।
ତତ୍ତେ କର୍ମ ପ୍ରବକ୍ଷ୍ୟାମି ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ୱା ମୋକ୍ଷ୍ୟସେଽଶୁଭାତ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — କେଉଁଟି କର୍ମ ଓ କେଉଁଟି ଅକର୍ମ, ଏହି ବିଷୟରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ କେତେବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି । ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କର୍ମର ପ୍ରକୃତ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବି । ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିଲେ ତୁମେ ଅଶୁଭ ଓ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ ।
ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛନ୍ତି । କର୍ମ କରିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ସହଜ ନୁହେଁ । କାରଣ କୌଣସି କାମର ବାହ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି ତାହା ଠିକ୍ କି ଭୁଲ୍ ବୋଲି ସବୁବେଳେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇପାରେ ନାହିଁ । ସେହି କାମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ପରିସ୍ଥିତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।
୧. କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୭ !
କର୍ମଣୋ ହ୍ୟପି ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଂ ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଂ ଚ ବିକର୍ମଣଃ ।
ଅକର୍ମଣଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଂ ଗହନା କର୍ମଣୋ ଗତିଃ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — କର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ । ବିକର୍ମର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର । ସେହିପରି ଅକର୍ମର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ । କାରଣ କର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଓ ଜଟିଳ ।
ସାଧାରଣ ଭାବରେ କର୍ମ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମଣିଷ ଯେଉଁ କାମ କରେ । ଅକର୍ମ ଅର୍ଥ କର୍ମ ନ କରିବା କିମ୍ବା କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା । ବିକର୍ମ ଅର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର ବିରୋଧୀ କାମ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାରେ ଏହି ତିନୋଟି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଆହୁରି ଗଭୀର । ଏହାକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ବୁଝିହେବ ନାହିଁ । ମଣିଷର ମନୋଭାବ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୧. କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅକର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୮ !
କର୍ମଣ୍ୟକର୍ମ ଯଃ ପଶ୍ୟେଦକର୍ମଣି ଚ କର୍ମ ଯଃ ।
ସ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମନୁଷ୍ୟେଷୁ ସ ଯୁକ୍ତଃ କୃତ୍ସ୍ନକର୍ମକୃତ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଯେଉଁ ମଣିଷ କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅକର୍ମକୁ ଦେଖିପାରେ ଏବଂ ଅକର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମକୁ ଦେଖିପାରେ, ସେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ । ସେ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିଥାଏ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ବୁଝିବାକୁ ଟିକିଏ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର । ଜଣେ ମଣିଷ ବାହାରୁ ଅନେକ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତାର ମନରେ ଅହଂକାର, ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଫଳର ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ରହିପାରେ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଜଣେ ମଣିଷ ବାହାରୁ କୌଣସି କାମ ନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାର ମନ ଯଦି ଲୋଭ, ଈର୍ଷା, କ୍ରୋଧ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ, ତେବେ ସେ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ କେବଳ ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ମନର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ ।
୧. ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କର୍ମ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୯ !
ଯସ୍ୟ ସର୍ବେ ସମାରମ୍ଭାଃ କାମସଙ୍କଳ୍ପବର୍ଜିତାଃ ।
ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧକର୍ମାଣଂ ତମାହୁଃ ପଣ୍ଡିତଂ ବୁଧାଃ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଯେଉଁ ମଣିଷର ସମସ୍ତ କର୍ମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାମନା ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂକଳ୍ପରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଯାହାର କର୍ମ ଜ୍ଞାନରୂପ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଗ୍ନି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି । ଯେପରି ଅଗ୍ନି କାଠକୁ ଜଳାଇ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ, ସେହିପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ମଣିଷର ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ଓ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଦୂର କରେ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ କାମ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଦିଏ । ସେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନୁହେଁ । ତାର କର୍ମରେ ଅହଂକାର ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଫଳାସକ୍ତି ରହେ ନାହିଁ ।
୧. କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନ ରଖିବା — ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୦ !
ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା କର୍ମଫଳାସଙ୍ଗଂ ନିତ୍ୟତୃପ୍ତୋ ନିରାଶ୍ରୟଃ ।
କର୍ମଣ୍ୟଭିପ୍ରବୃତ୍ତୋଽପି ନୈବ କିଞ୍ଚିତ୍କରୋତି ସଃ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଯେଉଁ ମଣିଷ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ, ସେ କର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।
ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଜଣେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷର ମନୋଭାବ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ସେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ବିଫଳତା ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ନାହିଁ । ସେ ନିଜର କର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ କରେ ।
୧. ଏହି ଜ୍ଞାନର ଏକ ସରଳ ଉଦାହରଣ !
ଧରନ୍ତୁ, ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଜ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପଢ଼ାଉଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଦରମା ପାଇବା ନୁହେଁ, ବରଂ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭଲ ମଣିଷ କରିବା । ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରୁଛନ୍ତି । ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ନ୍ୟାୟ ଦେଉଛନ୍ତି । ଏମାନେ ନିଜ ନିଜର କାମ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେମାନଙ୍କର ମନରେ ସେବା, ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ରହେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ କର୍ମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟ ରହିଥାଏ ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ମଣିଷ ନିଜ କାମର ଯଥାର୍ଥ ଫଳ କିମ୍ବା ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଅଣଦେଖା କରିବ । ବରଂ ସେ ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ନିଜ କାମର ଗୁଣବତ୍ତା ରକ୍ଷା କରିବ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଉପରେ ଅହଂକାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାରବୋଧ ରଖିବ ନାହିଁ । ଏହା ହେଉଛି ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଶିକ୍ଷା ।
୧. କର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରହି ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖିବା !
ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ସଂସାର ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ କହୁନାହିଁ । ଏହା ଆମକୁ ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ରହି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ । ଆମେ ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା, ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ କରିବା, ସମାଜର ସେବା କରିବା ଓ ନିଜ କାମକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ଉଚିତ ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ କାମ କରିବା ସମୟରେ ଆମ ମନରେ ଲୋଭ, ଈର୍ଷା, ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିବାର ଭାବନା ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ଉନ୍ନତି କେବଳ ବାହାରର ସଫଳତାରେ ନୁହେଁ, ତାର ମନର ପବିତ୍ରତାରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ହେଉଛି ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ।
୧. ଆଗାମୀ ଶିକ୍ଷା !
ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ କର୍ମର ରହସ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର । କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରି ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କାମ କରେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବେ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଆଶା, ଆସକ୍ତି ଓ ସଂଗ୍ରହର ମନୋଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି କର୍ମ କରେ, ସେ କିପରି ଶାନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ, ତାହା ଆମେ ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଜାଣିବା ।