ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ — ଆସକ୍ତିହୀନ କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୩୮
୧. କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଥିଲେ ଯେ ଯେଉଁ ମଣିଷ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ନ ହୋଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରେ, ସେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ଏବେ ଭଗବାନ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ସହିତ ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଅନାସକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ ।
୧. ନିରାଶା ଓ ଅନାସକ୍ତିର ସହିତ କର୍ମ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୧ !
ନିରାଶୀର୍ଯତଚିତ୍ତାତ୍ମା ତ୍ୟକ୍ତସର୍ବପରିଗ୍ରହଃ ।
ଶାରୀରଂ କେବଳଂ କର୍ମ କୁର୍ବନ୍ନାପ୍ନୋତି କିଲ୍ବିଷମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଯେଉଁ ମଣିଷ ଫଳ ପାଇବାର ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ନିଜ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଛି ଏବଂ ଅନାବଶ୍ୟକ ସଂଗ୍ରହର ଲୋଭ ଛାଡ଼ିଛି, ସେ ଶରୀର ଧାରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ଆବଶ୍ୟକ କାମ କରିବା ଉଚିତ । ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସସ୍ଥାନ ଓ ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଜୀବନର ଅଂଶ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଅସୀମ ଲୋଭରେ ପରିଣତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ମଣିଷ ଯଦି ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଲୋଭ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିପାରେ, ତେବେ ତାର ଜୀବନ ଅଧିକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ ।
୧. ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୋଷ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୨ !
ଯଦୃଚ୍ଛାଲାଭସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତୋ ବିମତ୍ସରଃ ।
ସମଃ ସିଦ୍ଧାବସିଦ୍ଧୌ ଚ କୃତ୍ୱାପି ନ ନିବଧ୍ୟତେ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଅନୁସାରେ ଯାହା ପାଏ, ସେଥିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ସମଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଈର୍ଷା କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ସମାନ ରହେ, ସେ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଆମକୁ ସନ୍ତୋଷର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଏ । ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଅଧିକ ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ସୁବିଧା ଅଛି ବୋଲି ଈର୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ନିଜର ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ରଖିବା ସହିତ ଯାହା ମିଳିଛି ତାହା ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞ ରହିବା ଦରକାର । ସଫଳତା ଆସିଲେ ଅହଂକାର କରିବା ନାହିଁ ଓ ବିଫଳତା ଆସିଲେ ନିରାଶ ହୋଇ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ ।
୧. ଆସକ୍ତିହୀନ ମଣିଷର କର୍ମ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୩ !
ଗତସଙ୍ଗସ୍ୟ ମୁକ୍ତସ୍ୟ ଜ୍ଞାନାବସ୍ଥିତଚେତସଃ ।
ଯଜ୍ଞାୟାଚରତଃ କର୍ମ ସମଗ୍ରଂ ପ୍ରବିଲୀୟତେ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — ଯେଉଁ ମଣିଷ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ମନରେ ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର ଓ ଯଜ୍ଞଭାବରେ କର୍ମ କରେ, ତାହାର କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।
ଏଠାରେ “ଯଜ୍ଞ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ନୁହେଁ । ଯଜ୍ଞର ଏକ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜର କର୍ମକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମର୍ପଣ କରିବା । ମଣିଷ ଯଦି ନିଜର କାମକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ନ କରି ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବା ଭାବରେ କରେ, ତେବେ ତାହା ଯଜ୍ଞଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ହୋଇଥାଏ ।
୧. ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞର ଏକତା — ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୪ !
ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣଂ ବ୍ରହ୍ମ ହବିର୍ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନୌ ବ୍ରହ୍ମଣା ହୁତମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମୈବ ତେନ ଗନ୍ତବ୍ୟଂ ବ୍ରହ୍ମକର୍ମସମାଧିନା ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଜ୍ଞର ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ, ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମ, ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆହୁତି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହି ଏକତାର ଭାବନା ସହିତ କର୍ମ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
ଏହା ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଶିକ୍ଷା । ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା, ଅନ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନ ଓ କର୍ମର ଫଳକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବୁ । କିନ୍ତୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଏକ ପରମ ସତ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ । ଏହି ଭାବନାରେ ମଣିଷର ଅହଂକାର କମିଯାଏ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇପାରେ ।
୧. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୫ !
ଦୈବମେବାପରେ ଯଜ୍ଞଂ ଯୋଗିନଃ ପର୍ଯ୍ୟୁପାସତେ ।
ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ନାବପରେ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞେନୈବୋପଜୁହ୍ୱତି ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି — କେତେକ ଯୋଗୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି । ଆଉ କେତେକ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଅଗ୍ନିରେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ଯଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବିଷୟରେ କହିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି । କେହି ବାହ୍ୟ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି । ଆଉ କେହି ନିଜର ଆତ୍ମିକ ସାଧନା ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଉଭୟର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ।
୧. ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ !
ଯଜ୍ଞ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଆମ ମନକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ମନ୍ତ୍ରପାଠ ଓ ଆହୁତି କଥା ମନେ ପଡ଼େ । କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥକୁ ଆହୁରି ବ୍ୟାପକ କରିଛି । ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞଭାବ । ଜଣେ ମାତା ନିଜ ସନ୍ତାନର ଲାଳନପାଳନ କରିବା, ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଶିକ୍ଷା ଦେବା, ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରିବା ଓ ଜଣେ ନାଗରିକ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବା — ଏସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞଭାବ ରହିପାରେ ।
ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ନିଜର କର୍ମକୁ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ନ କରି ଏକ ଉଚ୍ଚତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାର ଜୀବନ ଅଧିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ ।
୧. ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷା !
ଆମେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଅଧିକ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରିବା ହିଁ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ । ଆମେ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା, ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଓ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର । କିନ୍ତୁ ଏହା ସହିତ ମନରେ ସନ୍ତୋଷ, ଦୟା, ସହଯୋଗ ଓ ନ୍ୟାୟର ଭାବନା ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ନାହିଁ । ବିଫଳତା ଆସିଲେ ନିଜର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ହରାଇବା ନାହିଁ । ନିଜ କାମକୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବାର ଭାବନା ରଖିଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ । ଏହା ହେଉଛି ଗୀତାର ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞଭାବର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ।
୧. ଆଗାମୀ ଶିକ୍ଷା !
ଏହି ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ ସନ୍ତୋଷ, ଅନାସକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ କର୍ମ କଲେ ମଣିଷ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ । ଯଜ୍ଞ କେବଳ ଏକ ବାହ୍ୟ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ନୁହେଁ । ଏହାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜର କର୍ମ, ଚିନ୍ତା ଓ ଜୀବନକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ଆହୁରି ବିସ୍ତାରରେ କହିବେ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା କିପରି ଯଜ୍ଞର ରୂପ ନେଇପାରେ, ତାହା ଆମେ ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ବୁଝିବା ।