ଯୁଦ୍ଧର ଦ୍ୱାରରେ ଧର୍ମର ଡାକ ।

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୯୨ : ଯୁଦ୍ଧର ଦ୍ୱାରରେ ଧର୍ମର ଡାକ ।

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

ଭାଗ ୯୧ରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ—ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ବିବାହର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବ ପରିବାରର ଅନେକ ଦୂରସ୍ଥ ସମ୍ପର୍କ, ମାତୃହୃଦୟର ଅପେକ୍ଷା ଏବଂ ଆଗାମୀ ଝଡ଼ର ନିରବ ସଙ୍କେତ ଲୁଚି ରହିଥିଲା । ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ନଗରୀରେ ବାହାରୁ ଉତ୍ସବର ଆଲୋକ ଜଳୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାଜପ୍ରାସାଦର ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି ଧୀରେ ଧୀରେ ଜଳୁଥିଲା ।

ସେହି ଅଗ୍ନିର ନାମ—ଅପମାନର ସ୍ମୃତି ।

ସେହି ଅଗ୍ନିର ନାମ—ହରାଇଥିବା ଅଧିକାର ।

ସେହି ଅଗ୍ନିର ନାମ—ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ସଂଘର୍ଷ ।

ଏବଂ ସେହି ସଂଘର୍ଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିଲେ ଜଣେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।

ଯିଏ ହସୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହସ ଭିତରେ ଥିଲା ଅସୀମ ଗମ୍ଭୀରତା ।

ଯିଏ ଶାନ୍ତିର କଥା କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟର ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ ।

ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ପରାଜୟକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିପାରୁନଥିଲେ ।

ଉପପ୍ଲବ୍ୟର ସେହି ରାତି ।

ବିବାହର ଉତ୍ସବ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ରାଜପଥରେ ଯେଉଁଠି ଦିନବେଳେ ମଙ୍ଗଳବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ସେଠାରେ ଏବେ ନିରବତା ।

ଆକାଶରେ ତାରାମାନେ ଜଳୁଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଜଳୁଥିଲା ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକାକୀ ବସିଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ବାରମ୍ବାର ଉଠୁଥିଲା—

“ମୁଁ କ’ଣ ଚାହୁଁଛି?”

ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଥିଲା—“ଶାନ୍ତି ।”

କିନ୍ତୁ ତା’ପରେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସୁଥିଲା—

“ଯଦି ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ସେହି ଶାନ୍ତି କ’ଣ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି?”

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଇ ଦିଗକୁ ଟଣା ଖାଉଥିଲା ।

ଗୋଟିଏ ପଟେ ଭାଇମାନଙ୍କ ଜୀବନ ।

ଅନ୍ୟ ପଟେ ରାଜଧର୍ମ ।

ଗୋଟିଏ ପଟେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣର ମୃତ୍ୟୁ ।

ଅନ୍ୟ ପଟେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ନିରବତାରେ ସ୍ୱୀକାର କରିବାର ଭୟ ।

ସେ ଜାଣିଥିଲେ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ କେବଳ ଭୋଗର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ । ରାଜ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଜାର ସୁରକ୍ଷାର ଦାୟିତ୍ୱ ।

କିନ୍ତୁ ମନର ଅନ୍ୟ ଏକ କୋଣରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଆସୁଥିଲା—

“ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ କି ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ରକ୍ତର ସାଗରକୁ ପଠାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ?”

ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାତି ଦୀର୍ଘ ହେଉଥିଲା ।

ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରାସାଦ କକ୍ଷରେ ଭୀମ ବସିଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ମୁଠି ବନ୍ଦ ।

ଚକ୍ଷୁରେ ଅଗ୍ନି ।

ତାଙ୍କ ମନରେ ତେର ବର୍ଷର ଅପମାନ ।

ଦ୍ୟୂତସଭା ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ।

ଦୁଃଶାସନର ଅପମାନ ।

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ।

ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ।

ଭୀମ ଭାବୁଥିଲେ—

“କେତେ ଦିନ ଆଉ?”

କିନ୍ତୁ ଭୀମଙ୍କ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ କ୍ରୋଧର ହୃଦୟ ନଥିଲା । ସେ ଜାଣୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବଳ ଦୁର୍ଯୋଧନ ମରିବ ନାହିଁ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମାଟିରେ ଅନେକ ମା’ଙ୍କ ପୁଅ, ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଅନେକ ଶିଶୁଙ୍କ ପିତା ଶୋଇଯିବେ ।

ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନ କହୁଥିଲା—

“ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟକୁ ରୋକାଯାଇପାରୁଥିଲା, ତାହାକୁ ଯଦି ନିରବତାରେ ସହି ନିଆଯାଏ, ତେବେ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିକୁ କ’ଣ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବ?”

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମନରେ ତ ଆଉ ଗଭୀର ଘାଉ ଥିଲା ।

ସେ କେବଳ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନୁହଁନ୍ତି ।

ସେ ଥିଲେ ସେହି ନାରୀ, ଯିଏ ରାଜସଭାର ମଝିରେ ନିଜ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଏକାକୀ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ।

ସେହି ଦିନର ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶୁଖିଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଶୁଖିନଥିଲା ।

ଉପପ୍ଲବ୍ୟର ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବ ଜାଗୁଥିଲା ।

“ଏହି ନୂଆ ପିଢ଼ି କ’ଣ ଆମ ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିବ?”

“ଅଭିମନ୍ୟୁ କ’ଣ ଆମ ଅତୀତର ଭାର ବୋହିବ?”

“ଉତ୍ତରା କ’ଣ ଏହି ରାଜନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ମୂଲ୍ୟ ଦେବ?”

ଦ୍ରୌପଦୀ ଜାଣୁନଥିଲେ ଯେ ଭବିଷ୍ୟତ ତାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର କେତେ କଠୋର ଭାବରେ ଦେବ ।

ସେହି ସମୟରେ କୃଷ୍ଣ ନିରବ ଥିଲେ ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିରବତା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିରବତା ପରି ନଥିଲା ।

ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ନିରବ ହୁଏ, ସେ ଅନେକ ସମୟରେ ନିଜେ କ’ଣ କରିବ ଜାଣିନଥାଏ ।

କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିରବତା ଥିଲା ସମୟକୁ ଦେଖୁଥିବା ନିରବତା ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯୁଦ୍ଧ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇନାହିଁ ।

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଏକ ଦ୍ୱାର ଖୋଲା ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମର ପକ୍ଷରୁ ସେହି ଦ୍ୱାରକୁ ବନ୍ଦ କରାଯିବ ନାହିଁ ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଥିଲା—

“ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିବା ଧର୍ମ ନୁହେଁ ।

ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ହିଁ ଧର୍ମ ।”

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି କେବଳ ଯୁଦ୍ଧର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନଥିଲା ।

ଶାନ୍ତି ମାନେ ଥିଲା—ନ୍ୟାୟ ।

ଯେଉଁଠାରେ ନ୍ୟାୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଭୟରେ ରଖାଯାଇଥିବା ନିରବତାକୁ ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ ।

ଏହି ସତ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା ।

କିଛି ସମୟ ପରେ କୃଷ୍ଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—

“ମାଧବ, ଯଦି ଶାନ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କାମ ସମ୍ଭବ, ତେବେ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କାହିଁକି କରିବା?”

କୃଷ୍ଣ ହସିଲେ ।

ସେ କହିଲେ ନାହିଁ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ କର ।

ସେ କହିଲେ ନାହିଁ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ ।

ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଥମେ ଥିଲା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

“ଧର୍ମରାଜ,” କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମଣିଷର ହାତରେ କର୍ମ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ତାଙ୍କ ହାତରେ ନାହିଁ । ଆମେ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା । ଫଳକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହରେ ବନ୍ଧିଗଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଏ ।”

ଏହା ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିରବ ହୋଇଗଲେ ।

କୃଷ୍ଣ ପୁଣି କହିଲେ—

“ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଏଡ଼ାଇପାରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଜ୍ଞାନ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ସେଠାରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାଇବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ନୁହେଁ ।”

ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ।

କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଥିଲା ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଆଗକୁ ଯାହା ଆସୁଛି, ତାହା କେବଳ ଦୁଇ ରାଜପରିବାରର ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ ।

ଏହା ହେବ ମନୁଷ୍ୟର ମୋହ ଓ ଧର୍ମବୋଧର ପରୀକ୍ଷା ।

ଭାଇ ଭାଇ ବିରୋଧରେ ଠିଆ ହେବ ।

ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହେବେ ।

ପିତାମହ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବେ ।

ମିତ୍ର ମିତ୍ର ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ ।

ଏବଂ ଏକଦିନ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ନିଜ ହାତରୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ଖସାଇ କହିବେ—

“ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କିପରି କରିବି?”

ସେହି ଦିନ ପୃଥିବୀ କେବଳ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବ ନାହିଁ ।

ସେହି ଦିନ ପୃଥିବୀ ଏକ ଅମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂଳାପର ଜନ୍ମ ଦେଖିବ ।

ଗୀତାର ଜନ୍ମ ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନ ଏଯାଏ ଆସିନଥିଲା ।

ଏବେ ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ଥିଲା ଅପେକ୍ଷା ।

କୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ—ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର ଶେଷ ଚେଷ୍ଟା ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

କାରଣ ଧର୍ମ କେବେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରଥମ ପଥ ଭାବେ ବାଛେ ନାହିଁ ।

ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି ଶେଷ ପଥ ।

ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ଦ୍ୱାର ଖୋଲେ ।

ସେହି ରାତିରେ କୃଷ୍ଣ ଆକାଶକୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ ।

ତାରାମାନେ ନିରବ ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଶାନ୍ତ ।

ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ନିଶ୍ୱାସ ବନ୍ଦ କରି ରହିଥିଲା ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱର ଉଠିଲା—

“ସମୟ ଆସୁଛି ।”

କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ମଣିଷକୁ ତାହାର ଶେଷ ସୁଯୋଗ ଦିଆଯିବ ।

ଶାନ୍ତିର ସୁଯୋଗ ।

ନ୍ୟାୟର ସୁଯୋଗ ।

ନିଜ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିବାର ସୁଯୋଗ ।

ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ସେହି ସୁଯୋଗ ଦିଆଯିବ ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ସୁଯୋଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବ କିଏ?

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର?

ଭୀଷ୍ମ?

ଦ୍ରୋଣ?

କର୍ଣ୍ଣ?

ନା ଦୁର୍ଯୋଧନ?

ପ୍ରଶ୍ନଟିର ଉତ୍ତର ଭବିଷ୍ୟତର ଗର୍ଭରେ ଲୁଚିଥିଲା ।

ଏପଟେ ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ନିରବ ଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତେର ବର୍ଷର ଅଗ୍ନି ଥିଲା ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।

କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଜାଣୁଥିଲେ—ଶାନ୍ତିର ଅର୍ଥ ତାଙ୍କ ଅପମାନକୁ ଭୁଲିଯିବା ନୁହେଁ ।

ତାଙ୍କ ମନ କହୁଥିଲା—

“ମୋର ଅଶ୍ରୁର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ?”

“ମୋର ଅପମାନର ଉତ୍ତର କ’ଣ?”

“ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବା ଲୋକ ଦଣ୍ଡ ବିନା ରହିଯାଏ, ତେବେ ଆଗାମୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ କିପରି ରକ୍ଷିତ ହେବ?”

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ପ୍ରତିଶୋଧ ପାଇଁ ନୁହେଁ କେବଳ ।

ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ।

ଏହିଠାରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ବେଦନା ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରଶ୍ନ ଏକାଠି ହୋଇଯାଉଥିଲା ।

ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ସେହି ବେଦନାକୁ ବୁଝୁଥିଲେ ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—କେତେକ ଘାଉକୁ କେବଳ ସମୟ ଭଲ କରେ ନାହିଁ ।

ସେଠାରେ ନ୍ୟାୟର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେ ।

ସେହିପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟର ମୂଲ୍ୟରେ ନୁହେଁ ।

ଏହା ହିଁ ତାଙ୍କ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିର ଗଭୀରତା ।

ମଣିଷ ପ୍ରାୟତଃ ଭାବେ—ଶାନ୍ତି ମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ନଥିବା ।

କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶାନ୍ତି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ।

ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି ।

ଯେଉଁଠାରେ ନ୍ୟାୟ ଅଛି ।

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁର୍ବଳ ନିର୍ଭୟରେ ବଞ୍ଚିପାରେ ।

ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଅହଂକାରରେ ପରିଣତ କରେ ନାହିଁ ।

ସେଠାରେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଶାନ୍ତି ।

ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶାନ୍ତିର ସମସ୍ତ ପଥ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ କାଳ ନିଜେ ନ୍ୟାୟର ରୂପ ଧାରଣ କରେ ।

ଉପପ୍ଲବ୍ୟର ସେହି ରାତିରେ କାହାରି ଜଣା ନଥିଲା—ଆସନ୍ତା ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତବର୍ଷର ଇତିହାସକୁ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ବଦଳାଇଦେବ ।

କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ ।

ସେ ଯେପରି ସମୟର ପରଦା ଆରପାରେ ଦେଖୁଥିଲେ ।

ଏକ ପଟେ ହସ୍ତିନାପୁର ।

ଅନ୍ୟ ପଟେ ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ।

ମଝିରେ ଏକ ବିଶାଳ ଭାରତ ।

ଏବଂ ସେହି ଭାରତର ଭାଗ୍ୟ ଯେପରି ଧୀରେ ଧୀରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଦିଗକୁ ଗତି କରୁଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ଶେଷ ପରୀକ୍ଷା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାକି ଥିଲା ।

କୃଷ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ—

ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର ଦୂତ ଯିବେ ।

ପ୍ରଥମେ ବୁଝାଇବା ହେବ ।

ପ୍ରଥମେ ଅଧିକାର ଫେରାଇବାର ସୁଯୋଗ ଦିଆଯିବ ।

ଯଦି ତଥାପି ଅହଂକାର ନିଜ ସିଂହାସନକୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ—

ତେବେ କାଳ ନିଜେ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବ ।

ସେହି ଦିନ ଆଉ ଦୂର ନଥିଲା ।

ମହାଭାରତର ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଶେଷ ଶାନ୍ତିର ପ୍ରୟାସ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା ।

ଏବଂ ସେହି ଶାନ୍ତିର ଦୂତ ହେବେ—

ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।

ଯିଏ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ନୁହେଁ,

ସତ୍ୟର ବାଣୀ ନେଇ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବେ ।

କିନ୍ତୁ ହସ୍ତିନାପୁର ସେହି ବାଣୀ ଶୁଣିବ କି?

ନା ଅହଂକାରର ଦ୍ୱାର ଏତେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି ଯେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଶାନ୍ତିବାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଭେଦି ପାରିବ ନାହିଁ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନେଇ ମହାଭାରତ ଏବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବ ।

ଭାଗ ୯୨ର ଶେଷ ।

(ଭାଗ ୯୩ରେ ଜାରି ରହିବ — ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦୂତ ହେବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ।)