ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ଜନ୍ମକଥା
ଭାଗ – ୨ : ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ । ( ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର )
ଓଡ଼ିଶାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଇତିହାସରେ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମ ପୁରୀକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଏକ ନୂତନ ଜାଗରଣ ଘଟୁଥିଲା । ଏହି ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯିବାରେ ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ ।
ଏହି ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ — ବଳରାମ ଦାସ, ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ, ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ, ଅନନ୍ତ ଦାସ ଓ ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ।
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ନାମ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ସହିତ ଏପରି ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ଯେ, ଓଡ଼ିଆ ଘରେ ଘରେ “ଭାଗବତ” କହିଲେ ଅନେକଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ନାମଟି ଉଦିତ ହୁଏ, ତାହା ହେଉଛି — ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ।
ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନର ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ -!
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ କେବଳ ଜଣେ କବି ନଥିଲେ । ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ସାଧକ, ଭକ୍ତ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତକ । ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଧାର୍ମିକ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛି ।
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତି କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରିବାର ଏକ ପଦ୍ଧତି ନଥିଲା । ଭକ୍ତି ଥିଲା ମଣିଷର ଅନ୍ତରକୁ ପବିତ୍ର କରିବାର ଏକ ମାର୍ଗ । ଭାଗବତର କାହାଣୀ ଓ ଉପଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ମଣିଷକୁ ନିଜ ଅନ୍ତରକୁ ଦେଖିବା, ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶରଣାଗତିର ଭାବ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ସମୟର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବେଶ -!
ସେହି ସମୟରେ ପୁରୀ ଥିଲା ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ର । ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନ ପରେ ପୁରୀର ଭକ୍ତିମୟ ପରିବେଶ ଆହୁରି ଗଭୀର ହୋଇଥିଲା ।
ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, ନାମସ୍ମରଣ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଭକ୍ତିକୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିବାର ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରୟାସ ସେହି ସମୟରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା ।
ଏହି ପରିବେଶରେ ପଞ୍ଚସଖାଙ୍କ ରଚନା ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓଡ଼ିଆ ସମାଜକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ।
“ଅତିବଡ଼ୀ” ନାମର ମହତ୍ତ୍ୱ -!
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ନାମ ସହିତ “ଅତିବଡ଼ୀ” ଶବ୍ଦଟି ଆଜି ଓଡ଼ିଶାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ପରମ୍ପରାରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି ।
“ଅତିବଡ଼ୀ” ଏକ ସମ୍ମାନସୂଚକ ଉପାଧି ଭାବେ ତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ରଚନା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଆ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ସ୍ମରଣ କରିଆସିଛି ।
କାଳକ୍ରମେ “ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ” ନାମଟି ଓଡ଼ିଆ ଭକ୍ତି ସାହିତ୍ୟର ଏକ ପରିଚିତ ପ୍ରତୀକରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ।
ଭାଗବତ — ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପୋଥିରୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଘରକୁ -!
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ ହେଉଛି, ସେ ଭାଗବତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ ।
ସେହି ସମୟରେ ସଂସ୍କୃତ ଥିଲା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣର ପ୍ରମୁଖ ଭାଷା । ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ପାରଦର୍ଶିତା ନଥିବା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ସହଜ ନଥିଲା ।
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ଏହି ଦୂରତାକୁ ହ୍ରାସ କରିଥିଲେ ।
ସେ ଭାଗବତକୁ ଏପରି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଯାହା ଗ୍ରାମର ସାଧାରଣ ଲୋକ ଶୁଣିପାରିଲେ, ବୁଝିପାରିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନ ସହିତ ତାହାକୁ ଯୋଡ଼ିପାରିଲେ ।
ଏହା ଥିଲା ଏକ ମହାନ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ।
ଭାଗବତ ଟୁଙ୍ଗୀ — ଏକ ସାମାଜିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ର -!
ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ଲୋକପ୍ରିୟତା ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ଗଢ଼ିଉଠିଲା “ଭାଗବତ ଟୁଙ୍ଗୀ” ।
ଏହା କେବଳ ଭାଗବତ ପଢ଼ିବାର ସ୍ଥାନ ନଥିଲା । ଏହା ଥିଲା ଗ୍ରାମର ଏକ ଛୋଟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର ।
ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଗ୍ରାମର ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଏକାଠି ହେଉଥିଲେ । ଭାଗବତ ପାଠ ହେଉଥିଲା । ପାଠର ଅର୍ଥ ବୁଝାଯାଉଥିଲା । ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା ସହିତ ମଣିଷର ଜୀବନ, ନୀତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତ କେବଳ ଏକ ପୋଥି ରହିଲା ନାହିଁ । ଏହା ଓଡ଼ିଆ ସମାଜର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଗଲା ।
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ସତ୍ୟ ସାଧନା -!
ଜଣେ କବିର ମହତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ସେ କେତେ ଶ୍ଳୋକ ଲେଖିଲେ, ତାହାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ରଚନା କେତେ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା ଏବଂ କେତେ ମଣିଷଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଆଲୋକିତ କଲା, ସେଥିରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଥାଏ ।
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଙ୍କ ଘରେ ପାଠ ହୋଇଆସିଛି ।
ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଭକ୍ତି ଅଛି,
ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି,
ତାଙ୍କ ଭାଷାରେ ସରଳତା ଅଛି,
ଆଉ ତାଙ୍କ ଭାଗବତରେ ରହିଛି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଶରଣାଗତିର ଭାବ ।
ସେଥିପାଇଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଭାଗବତ ଟୁଙ୍ଗୀରେ ଭାଗବତ ପାଠ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଭକ୍ତ ଭାଗବତର ପଦ ଶୁଣି ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ମନେ ହୁଏ — ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବର ସେହି ସାଧକଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ମାଟିରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଛି ।
ଏହା ହିଁ ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଅମରତ୍ୱ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ —
“ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ରଚନା ଓ ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ” — ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ କିପରି ଭାଗବତର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଷାର ବିଶେଷତ୍ୱ କ’ଣ ଏବଂ କାହିଁକି ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ଓଡ଼ିଆ ଘରର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଦସ୍ୟ ପରି ହୋଇଗଲା, ତାହା ଆଲୋଚନା କରାଯିବ ।
