ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ — ଭାଗ–୧ !

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ — ଭାଗ–୧ !

ଲେଖକ : ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର MA, LLB, IRS (Retired)

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଭାବ !

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଆଦିକବି ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚିତ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଓଡ଼ିଆ ପୁରାଣ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ କୃତି । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବୀ ଚଣ୍ଡୀ ବା ଦୁର୍ଗା । କିନ୍ତୁ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତାହାର ପୂର୍ବପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।

ଦେବୀ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ମହିମାକୁ ନେଇ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ । ଏହାକୁ ଦୁର୍ଗା ସପ୍ତଶତୀ, ଚଣ୍ଡୀ ବା ଚଣ୍ଡୀପାଠ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ । ଏହା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ୧୩ଟି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂଗୃହୀତ ପ୍ରାୟ ୭୦୦ ଶ୍ଲୋକର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶ । ଏହାର ରଚନାକାଳକୁ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ସାଧାରଣତଃ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ–ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ପାଖାପାଖି ରଖେ । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ଓ ବ୍ୟାସ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ଇତିହାସମୂଳକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହାର ନିଶ୍ଚିତ ମାନବ ଲେଖକଙ୍କ ନାମ କହିବା ସହଜ ନୁହେଁ ।

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ହେଉଛି—ଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଶକ୍ତି । ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର ପଛରେ ତାଙ୍କର ମହାଶକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ଓ ଅସୁରଶକ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀ ନିଜର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇ ଧର୍ମରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମହିଷାସୁର, ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଏହି ମହାଶକ୍ତିର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର କାହାଣୀ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ !

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ରାଜା ସୁରଥ ଓ ବୈଶ୍ୟ ସମାଧିଙ୍କ କଥା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଭାବେ ଆସିଛି । ରାଜା ସୁରଥ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥାନ୍ତି । ସମାଧି ବୈଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରିବାର ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି । ତଥାପି ଦୁହେଁଙ୍କ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ଲୋକ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।

ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମୋହର କାରଣ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଋଷି ମେଧାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି । ମେଧା ଋଷି ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ଏହା ମହାମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତି । ସେହି ମହାମାୟା ମନୁଷ୍ୟକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ପୁଣି ସେହି ଶକ୍ତି ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗ ଦେଖାଇପାରନ୍ତି ।

ତା’ପରେ ମେଧା ଋଷି ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ଏହା ମଧ୍ୟରେ ମଧୁ–କୈଟଭ, ମହିଷାସୁର ଏବଂ ଶୁମ୍ଭ–ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀ ଆସେ । ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ମୂଳ କାହାଣୀ-ଧାରା ।

ତେବେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ କ’ଣ !

ଏଠାରେ ଏକ କଥା ବିଶେଷ ଭାବରେ ମନେ ରଖିବା ଦରକାର । ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶବ୍ଦକ୍ରମିକ ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ ନୁହେଁ ।

ସାରଳା ଦାସ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ସମ୍ପର୍କିତ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପୁରାଣିକ ପରମ୍ପରାରୁ ମୁଖ୍ୟ କାହାଣୀ-ବୀଜ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସୁରବଧ, ମହିଷାସୁରର ପରାଜୟ, ଚଣ୍ଡ–ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଶୁମ୍ଭ–ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଭଳି ଦେବୀ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ପୁରାଣିକ ଉପାଦାନ ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ନୂତନ ରୂପ ପାଇଛି ।

କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି କାହାଣୀକୁ ଓଡ଼ିଆ ମାଟି, ଓଡ଼ିଆ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ଦେବୀ-ଉପାସନା ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଏକ ନୂଆ ଓଡ଼ିଆ ସୃଜନଶୀଳ ପୁରାଣିକ ରୂପ ନେଇଛି । ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ କେବଳ ପୁରୁଣା ସଂସ୍କୃତ କାହାଣୀର ଭାଷାନ୍ତର ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଧର୍ମ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଆ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଇଛି ।

ସାରଳା ଦାସ କିପରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ !

ସାରଳା ଦାସ ପନ୍ଦରଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମହାନ ଓଡ଼ିଆ କବି । ସେ ମହାଭାରତ, ବିଚିତ୍ର ରାମାୟଣ ଓ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଭଳି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତି ରଚନା କରି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଭିତ୍ତିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ । ସାରଳା ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ସେ ନିଜର ମା’ ଓ ନିଜ ସାହିତ୍ୟିକ ପଥର ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପରମ୍ପରା ରହିଛି ।

ଏଠାରେ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ବୁଝିବା ଦରକାର । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ କେବଳ ଜଣେ ଦେବତାଙ୍କ ସହାୟିକା ଭାବେ ଦେଖାଏ ନାହିଁ । ସେଠାରେ ଦେବୀ ନିଜେ ମହାଶକ୍ତି । ସାରଳା ଦାସ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ଅପାର ଶକ୍ତିର ରୂପ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି ।

କିନ୍ତୁ ସାରଳାଙ୍କ ଦେବୀ କେବଳ ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଦେବୀ ନୁହନ୍ତି । ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକଙ୍କ ମା’ । ସେ ଓଡ଼ିଆ ମାଟିର ଦେବୀ । ତାଙ୍କର ଏହି ସ୍ଥାନୀୟ ରୂପ ହିଁ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଆ ପରିଚୟ ଦେଇଛି । ଗବେଷଣାମୂଳକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ କଣକପୁରର ସାରଳା ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ କ’ଣ ଅଛି !

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନତଃ ତିନୋଟି ବଡ଼ ଅସୁରବଧ କାହାଣୀ ରହିଛି ।

ପ୍ରଥମ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ କାହାଣୀ ।

ଦ୍ୱିତୀୟ, ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଦେବୀଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ମହିଷାସୁରବଧ ।

ତୃତୀୟ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ମହାଯୁଦ୍ଧ, ଯେଉଁଥିରେ ଚଣ୍ଡ–ମୁଣ୍ଡ, ରକ୍ତବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁରଙ୍କ ବଧର କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।

ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ମହାମାୟା, ଜଗତ୍ଜନନୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି । ରାଜା ସୁରଥ ଓ ସମାଧି ବୈଶ୍ୟଙ୍କ କାହାଣୀ ଏହି ମହିମାକଥାର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଭାବେ କାମ କରେ ।

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ନୂଆ କ’ଣ ଆସିଛି !

ଏଠାରେ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ।

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମହିଷାସୁରଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଭଳି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଆଣି ଶେଷ କରାଯାଇନାହିଁ । ମହିଷାସୁରଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କର ବିଜୟଯାତ୍ରା, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ, ବିବାହ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ବିଜୟ, ଶୁମ୍ଭ–ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କାହାଣୀ ବିକଶିତ ହୋଇଛି । ଆଧୁନିକ ସମ୍ପାଦିତ ଇଂରାଜୀ ସଂସ୍କରଣର ବିଷୟସୂଚୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ—ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିଜୟ, ଚନ୍ଦ୍ରବତୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ବିଜୟ, ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ରତ୍ନଗିରିରେ ରହିବା, ବୈଲୋଚନ ଓ କାଳବିମୋଚନ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ—ଦିଆଯାଇଛି ।

ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି କାହାଣୀ କହିବାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମେଧା ଋଷି ସୁରଥ ଓ ସମାଧିଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା କହନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଶୁକ ଋଷି କଥାବାଚକ ଏବଂ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଶ୍ରୋତା ଭାବେ ଆସନ୍ତି । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ଓଡ଼ିଆ ପୁରାଣିକ ପରମ୍ପରାରେ ଏକ ନୂଆ ଗଠନ ଦେଇଛି ।

ଦୁଇଟି ଗ୍ରନ୍ଥର ସମ୍ପର୍କକୁ ସରଳ ଭାବରେ ବୁଝିବା !

ଏହାକୁ ଏପରି ଭାବରେ ବୁଝିହେବ ।

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ମହିଷାସୁର ଓ ଶୁମ୍ଭ–ନିଶୁମ୍ଭ ଭଳି ଅସୁରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ବିଜୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ।

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ସେହି ବିଶାଳ ଦେବୀ-ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବୀ-ଉପାସନା ଓ ନିଜସ୍ୱ କଳ୍ପନାଶକ୍ତି ସହିତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ନୂଆ କାହାଣୀ ଗଢ଼ିଛି । ତେଣୁ ଏହାକୁ “ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ” ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ । ବରଂ ଏହାକୁ ପୁରାଣିକ ଦେବୀ-ପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରେରଣା ନେଇ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଆ ପୁରାଣିକ କାବ୍ୟ ବୋଲି କହିବା ଅଧିକ ଯଥାର୍ଥ ।

ଆମର ଆଗାମୀ ଲେଖାର ପଦ୍ଧତି !

ଏହି ଧାରାବାହିକର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗରେ ମୁଁ ଦୁଇଟି କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଲଗା ରଖିବି ।

“ମୂଳ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଥିବା କଥା” — ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯାହା ମିଳେ, ତାହାକୁ ସେହି ଅନୁସାରେ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ୟରେ ଦିଆଯିବ ।

“ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଥିବା କଥା” — ଯେଉଁଠାରେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ କାହାଣୀର ପଛରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସଂସ୍କୃତ ପରମ୍ପରାର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି, ସେଠାରେ ତାହା ଅଲଗା କରି ଦର୍ଶାଯିବ ।

“ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି” — ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ନଥିବା କିନ୍ତୁ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବ ।

ଏହା ଫଳରେ ପାଠକ ଜାଣିପାରିବେ—**କେଉଁଟି ପୁରୁଣା ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ-ପରମ୍ପରା, କେଉଁଟି ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ସୃଜନଶୀଳତା, ଏବଂ କିପରି ଏହି ଦୁଇ ଧାରା ମିଶି ଓଡ଼ିଆ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପ ଦେଇଛି ।

— ଭାଗ–୧ ସମାପ୍ତ —