ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୫ -!

ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୫ -!

ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ — ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ -!

ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)

ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ ଯେ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଅଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା । ରାବଣର ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ । ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା ।

ଏବେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ।

ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ସେହି ମହାପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କ ଜୀବନ ଆଗାମୀ ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ମଣିଷକୁ ଧର୍ମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପଥ ଦେଖାଇବ ।

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା -!

ପ୍ରଥମେ ଆମେ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ, ବାଲ୍ମୀକି ମହର୍ଷି ନିଜ ରାମାୟଣରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିଛନ୍ତି ।

ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଛଅଟି ଋତୁ ବିତିଯାଇଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି । ତା’ପରେ ଚୈତ୍ର ମାସର ନବମୀ ତିଥିରେ, ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା ବୋଲି ବାଲ୍ମୀକି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକରେ ରାମଙ୍କୁ “ସର୍ବଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ”, ମହାବାହୁ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓଷ୍ଠ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହାପୁରୁଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ସେହି ଶ୍ଲୋକରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ ରହିଛି —

“ବିଷ୍ଣୋଃ ଅର୍ଧମ୍ ମହାଭାଗମ୍” ।

ଏହି ପଦଟି ରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ଏଠାରେ ଆମେ ସାବଧାନ ହେବା ଦରକାର । ଏହାକୁ ସରଳ ଭାବରେ “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଧା ଶରୀର” ବୋଲି ବୁଝିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । “ବିଷ୍ଣୋଃ ଅର୍ଧମ୍”ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନେଇ ପ୍ରାଚୀନ ଟୀକାକାର ଓ ଅନୁବାଦକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି ।

କିନ୍ତୁ ଏକ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ — ବାଲ୍ମୀକି ଏଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିନାହାନ୍ତି ।

ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟର ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ -!

ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥିତି ଥିଲା ।

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର ଓ ଶନି ନିଜ ନିଜ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନରେ ଥିବା କଥା ଶ୍ଲୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଏବଂ କର୍କଟ ଲଗ୍ନର ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି ।

ଏହା କେବଳ ଜ୍ୟୋତିଷୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ନୁହେଁ । ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଏହି ଅସାଧାରଣ ଗ୍ରହସ୍ଥିତି ମାଧ୍ୟମରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ଏକ ଅସାଧାରଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରିଛନ୍ତି ।

ଅର୍ଥାତ୍, ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ କେବଳ ରାଜପରିବାରରେ ଜଣେ ଶିଶୁର ଜନ୍ମ ନୁହେଁ । ଏହା ଥିଲା ଏକ ବିଶେଷ ଦିବ୍ୟ ଅବତରଣ ।

ରାମଙ୍କ ସହ ତିନି ଭାଇଙ୍କ ଜନ୍ମ -!

ରାମଙ୍କ ପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଭରତ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ ।

ବାଲ୍ମୀକି ଚାରି ଭାଇଙ୍କୁ ଗୁଣବାନ, ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।

ବିଶେଷକରି ରାମ ଥିଲେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର । ବାଲ୍ମୀକି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ ।

ଏଠାରେ ଆମେ ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଆଭାସ ପାଉଛୁ ।

ସେ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନୁହନ୍ତି । ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୋଇଉଠିଥିଲେ ।

ଏଠାରେ ମୋର ଗବେଷଣାଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା -!

ଏବେ ମୂଳ ରାମାୟଣର ବର୍ଣ୍ଣନାଠାରୁ ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଅଲଗା କରିବା ଉଚିତ ।

ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରେ ରାମଙ୍କୁ “ବିଷ୍ଣୋଃ ଅର୍ଧମ୍” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାମଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଧାରଣା ଆହୁରି ବିକଶିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବତାର, ପରବ୍ରହ୍ମ ଓ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।

ତେଣୁ ଆମ ରାମାୟଣରେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ କହିବା — “ଶ୍ରୀରାମ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର”, ଏହା ଭାରତୀୟ ଭକ୍ତି ଓ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାର ସମ୍ମତ ଧାରଣା ।

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ କହିବା — “ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଠିକ୍ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁ ଅବତାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି”, ସେଠାରେ ଆମକୁ ସାବଧାନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

କାରଣ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରେ “ବିଷ୍ଣୋଃ ଅର୍ଧମ୍” ଶବ୍ଦ ରହିଛି । ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହୋଇଛି ।

ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ଆମ ରାମାୟଣ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ହେବ ।

ତେବେ ରାମଙ୍କୁ ଅବତାର କାହିଁକି କୁହାଯାଏ -!

ଏହାର ଉତ୍ତର କେବଳ ରାବଣବଧରେ ନାହିଁ ।

ଅବତାରର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ।

ରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର ଜୀବନକୁ ଦେଖିଲେ ଆମେ ଏହି ଧାରଣାକୁ ବୁଝିପାରିବା ।

ସେ ପିତାଙ୍କ ବଚନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ।

ସେ ଭ୍ରାତୃପ୍ରେମର ଆଦର୍ଶ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ।

ସେ ବନବାସରେ ଋଷିମୁନିଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି ।

ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି ।

ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ସେବାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ।

ସେ ରାବଣର ଅଧର୍ମର ଅନ୍ତ କରନ୍ତି ।

ଏବଂ ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ।

ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ଅବତାରତ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଧର୍ମମୟ ଆଚରଣ ।

ଦିବ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା -!

ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ଜୀବନରୁ ଆମେ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ପାଉ ।

ଭଗବାନ ଯଦି ମଣିଷ ରୂପରେ ଅବତାର ନିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମଣିଷକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ । ବରଂ ସେ ମଣିଷକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କିପରି ପାଳନ କରିବାକୁ ହୁଏ, ତାହା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି ।

ରାମଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ସ୍ପଷ୍ଟ ।

ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନଥିଲା ।

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାର ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିନଥିଲା ।

ସେ ଦିବ୍ୟ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାନବୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିନଥିଲେ ।

ସେଥିପାଇଁ ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଆଇନା ସଦୃଶ ।

ଆମେ ନିଜକୁ ପଚାରିପାରିବା — ଆମ ପାଖରେ ଯେତେ ଅଧିକାର ଅଛି, ସେହି ଅନୁପାତରେ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି କି ? ଆମେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ୁଛୁ କି ? ବିପଦ ଆସିଲେ ଆମେ ଧର୍ମର ପଥ ଛାଡ଼ୁଛୁ କି ?

ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଏ ।

ରାମଙ୍କ ଶୈଶବରୁ ମହାନ ଚରିତ୍ରର ଆରମ୍ଭ -!

ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦର ଲହରୀ ଖେଳିଗଲା । ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଦୀର୍ଘଦିନର ଅଭାବ ପୂରଣ ହେଲା ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଶୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ କେବଳ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜକୁମାର ହୋଇ ରହିବେ ନାହିଁ ।

ସେ ହେବେ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ।

ସେ ହେବେ ତ୍ୟାଗର ଆଦର୍ଶ ।

ସେ ହେବେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ।

ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ସେ ହେବେ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ଭାବେ ପୂଜିତ ।

କିନ୍ତୁ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଆମକୁ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଇବେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁର ମାନବୀୟ ଜୀବନ ।

ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ଗୁରୁସେବା, ଭାଇମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶିତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଚରିତ୍ର ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ ।

ଏବଂ ଏକଦିନ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜପ୍ରାସାଦର ଦ୍ୱାରରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିବେ ଜଣେ ମହାନ ଋଷି — ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ।

ତାଙ୍କ ଆଗମନ ହିଁ ରାମଙ୍କ ଜୀବନକୁ ରାଜପ୍ରାସାଦର ସୁଖମୟ ଜୀବନରୁ ଅରଣ୍ୟର କଠିନ ପଥ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯିବ ।

ସେହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବ ରାମଙ୍କ ମହାନ ଜୀବନଯାତ୍ରାର ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ।

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଏହି ଘଟଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ଗମାନଙ୍କରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟା ଆଗମନ ଓ ରାମ–ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେବାର ଘଟଣାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ସେହି ଘଟଣାରୁ ରାମଙ୍କ ରାଜକୁମାର ଜୀବନ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟର ଦିଗକୁ ଗତି କରିବ ।
ମୂଳ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଧାର: ବାଳକାଣ୍ଡ, ସର୍ଗ ୧୮ରେ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଚୈତ୍ର ନବମୀ, ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ “ବିଷ୍ଣୋଃ ଅର୍ଧମ୍” ପଦର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । ସର୍ଗ ୧୮ରେ ଚାରି ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ରାମଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ରାମ–ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେବାର ଘଟଣା ଆସେ ।

ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଶୋଧନ: ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ମୁଁ “ରାମଙ୍କୁ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବତାର” ବୋଲି କିଛି ଅଧିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିଥିଲି । ମୂଳ ବାଲ୍ମୀକି ପାଠକୁ ଅକ୍ଷରଶଃ ଅନୁସରଣ କଲେ ଏଠାରେ “ବିଷ୍ଣୋଃ ଅର୍ଧମ୍” ଥିବାରୁ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଆଗାମୀ ଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ରଖିବି । ଏହା ଆମ ଧାରାବାହିକକୁ ଅଧିକ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ କରିବ ।