ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ କେବଳ ଏକ ପୁରାଣିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଓଡ଼ିଶା ଉପରେ ପ୍ରଭାବ, ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପରମ୍ପରା ଓ ଦୁର୍ଗାପୂଜା !

[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)]

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ କେବଳ ଏକ ପୁରାଣିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ !

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମାକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯାଇଥିବା ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତି । ଏହା କେବଳ ସଂସ୍କୃତ ପୁରାଣର କାହାଣୀକୁ ଓଡ଼ିଆରେ କହିବା ନୁହେଁ । ସାରଳା ଦାସ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଚଳିତ ଦେବୀ-ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ତାହାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବୀ-ଉପାସନା ଓ ଓଡ଼ିଆ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ । ଆଧୁନିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଆ ପୁରାଣିକ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି ।

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୂରରେ ଥିବା କୌଣସି ଅଜଣା ଦେବୀ ନୁହନ୍ତି । ସେ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜ ମା’ । ଏହି ଭାବନା ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ମୌଳିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିବାରେ ବହୁତ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା !

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଲେଖାଯିବା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାତୃଶକ୍ତି ଓ ଦେବୀ ଉପାସନାର ଏକ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରାମଦେବୀ, ବନଦେବୀ ଓ ଶକ୍ତିଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ବନଦୁର୍ଗା ଉପାସନା ମଧ୍ୟ ଲୋକପ୍ରିୟ ଥିବା ବିଷୟ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରକାଶିତ ଗବେଷଣାମୂଳକ ସାମଗ୍ରୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ସାରଳା ଦାସ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଆରମ୍ଭ କରିନଥିଲେ । ବରଂ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାକୁ ନିଜ କାବ୍ୟଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ବିଶାଳ ସାହିତ୍ୟିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ ।

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କଲା !

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ବଡ଼ ଅବଦାନ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ମହିମାକୁ ଲୋକଭାଷାରେ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ।

ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ରଚିତ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜରେ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା । ସାରଳା ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପୁରାଣିକ କାହାଣୀ କହି ଦେବୀଙ୍କ ମହିମାକୁ ଲୋକଜୀବନର ଅଂଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ । ଆଧୁନିକ ଅନୁବାଦକମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଏହି ଲୋକମୁଖୀ ସ୍ୱଭାବକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି ।

ଏହି କାରଣରୁ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଏକ ସାହିତ୍ୟିକ ବାହକ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପୂଜାର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ ବୋଲି କହିବା ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ ।

ପୁରୀରେ ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପରମ୍ପରା କାହିଁକି ବିଶେଷ !

ପୁରୀ ହେଉଛି ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର । ଏଠାରେ ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଶାକ୍ତ ଧାରାର ଅନେକ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଶିଛି । ଏହି ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ଉପାସନା ।

ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମା’ ବିମଳାଙ୍କୁ ଶାକ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରୂପ ଭାବରେ ମନାଯାଏ । ଅନ୍ୟପଟେ ମାଧବ ହେଉଛନ୍ତି ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତିନିଧି । ଦୁର୍ଗା ଓ ମାଧବଙ୍କର ଏକତ୍ର ଉପାସନା ତେଣୁ ଶକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ସମନ୍ୱିତ ଧାର୍ମିକ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ Odisha Reviewରେ ପୁରୀର ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପରମ୍ପରାକୁ ଶାକ୍ତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଉପାସନାର ଏହି ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଦୁର୍ଗା–ମାଧବଙ୍କ ଅର୍ଥ କ’ଣ !

ଏଠାରେ “ଦୁର୍ଗା” ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଏବଂ “ମାଧବ” ପୁରୁଷ ବା ବିଷ୍ଣୁତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ । ଏହି ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକାଠି ରଖିବାରେ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ ।

ପୁରୀର ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ରଥଯାତ୍ରା ବା ଶାକ୍ତ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ଏହି ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିଶେଷ ଅଂଶ । ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଦଶହରା ସମୟରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ହୁଏ । ଦୁର୍ଗା ଓ ମାଧବ ଏକାଠି ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ଏହା ପୁରୀର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ ।

ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପୂଜାର ମୂଳ କାରଣ କେବଳ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ନୁହେଁ !

ଏହି କଥାଟି ବିଶେଷ ଭାବରେ ଲେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଲୋକମନରେ ଦେବୀଙ୍କ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଛବି ଗଢ଼ିବାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି । କିନ୍ତୁ ପୁରୀର ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପୂଜାର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ସିଧାସଳଖ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଆମ ପାଖରେ ପ୍ରଚୁର ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ ।

ପୁରୀର ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ବିଶାଳ ସମନ୍ୱୟମୂଳକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ । ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଶକ୍ତି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଧାରା ପରସ୍ପରକୁ ବିରୋଧ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇଛି । ଏହାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଦେଖିବା ଅଧିକ ଯଥାର୍ଥ ।

ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା !

ପୁରୀର ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଆଉ ଏକ ଅନନ୍ୟ ପରିଚୟ ହେଉଛି ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା ।

ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ ଏହାକୁ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ପାଳନର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଓଡ଼ିଆ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି । ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ପ୍ରତିମା ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ସାଧାରଣ ଦୁର୍ଗା ପ୍ରତିମାଠାରୁ ଅଲଗା । ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ଏକାକୀ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଭଳି ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଣେଶ ଓ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସହିତ ଏକେ ପ୍ରତିମାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।

ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ପରମ୍ପରାରେ ଦେବୀଙ୍କ କେତେକ ରୂପର ନାମ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଜୀବନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦେବୀ ଉପାସନା କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଧାରାରେ ସୀମିତ ରହିନଥିଲା; ଏହା ଲୋକପରମ୍ପରା ସହିତ ମିଶି ନିଜର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ରୂପ ନେଇଥିଲା ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ବିଶେଷତା !

ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଏକମାତ୍ର ପଦ୍ଧତିରେ ପାଳନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଶକ୍ତିପୀଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜାର ଅବଧି ଓ ଆଚାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ । କେଉଁଠାରେ ତିନିଦିନ, କେଉଁଠାରେ ପାଞ୍ଚଦିନ, କେଉଁଠାରେ ନଅଦିନ ଏବଂ କେତେକ ମନ୍ଦିରରେ ଷୋଳଦିନ ଧରି ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା କରାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରକାଶିତ ତଥ୍ୟରେ ମନ୍ଦିରଭିତ୍ତିକ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଏହି ଦୀର୍ଘ ରୀତିକୁ ବିଶେଷ ଓଡ଼ିଆ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।

ଅନ୍ୟପଟେ ସହର ଓ ଗ୍ରାମରେ ସାର୍ବଜନୀନ ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ସହିତ ମେଳା, ସାମାଜିକ ମିଳନ, କଳା, ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ସାଜସଜ୍ଜା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକସଂସ୍କୃତି ମିଶିଯାଏ ।

ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ କାଳୀପୂଜା ଓଡ଼ିଶାରେ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଥିବା ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସବ ।

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ, ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ଓଡ଼ିଆ ଲୋକମନ !

ଏବେ ଆମେ ଏହି ତିନୋଟିକୁ ଏକାଠି ରଖି ଦେଖିପାରିବା ।

ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ପରମ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା ।

ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୁଣା ଶକ୍ତି ଉପାସନା ପରମ୍ପରା ସେହି ଦେବୀ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଜୀବନ ଓ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରଖିଲା ।

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଏହି ଦେବୀ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଏକ ବିଶାଳ କାବ୍ୟିକ ରୂପ ଦେଲା ।

ପୁରୀର ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପରମ୍ପରା ଶକ୍ତି ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଧାରାର ସମନ୍ୱୟର ଏକ ବିଶେଷ ଧାର୍ମିକ ରୂପ ଦେଖାଇଲା ।

ଏବଂ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା ଏହି ଦେବୀ-ଭାବନାକୁ ଲୋକଜୀବନର ଉତ୍ସବରେ ପରିଣତ କଲା ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଏକାକୀ ଏହି ସମଗ୍ର ପରମ୍ପରାର ଜନକ ନୁହେଁ । ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଦୀର୍ଘ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରକାଶ ।

ଏହି ପରମ୍ପରାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା !

ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଇତିହାସକୁ କେବଳ ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ବା ଶୈବ ଧାରାର ଅଲଗା ଅଲଗା ଇତିହାସ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଚିତ୍ରଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ ।

ପୁରୀର ଦୁର୍ଗା–ମାଧବ ପରମ୍ପରା ଆମକୁ ଦେଖାଏ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ଧର୍ମସଂସ୍କୃତିରେ ଭିନ୍ନ ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଶିପାରିଛି । ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ବ୍ୟାପକ ପରିଧି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମନ୍ୱୟ ଏକ ବିଶେଷ ରୂପ ନେଇଛି । ଦୁର୍ଗା ଓ ମାଧବଙ୍କ ଯୁଗଳ ଉପାସନା ସେହି ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ ।

ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ମନେ ରଖି ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ମୂଳ କାହାଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ସେତେବେଳେ ବୁଝିପାରିବା ଯେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ କେବଳ ଅସୁରବଧ କରୁଥିବା ଜଣେ ଦେବୀ ନୁହନ୍ତି । ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକମନରେ ବାସ କରୁଥିବା ମା’ ଚଣ୍ଡୀ ।

— ଭାଗ–୨ ପୂର୍ବର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସମାପ୍ତ —