ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଧାରାବାହିକ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତାବନା !
ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ପରମ୍ପରା, ପୂଜାବିଧି, ପଶୁବଳି ଓ ସହରଭିତ୍ତିକ ଉତ୍ସବ !
By Lokanath Mishra, IRS ( retired)
ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ସବ । ଏହା କେବଳ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାର ପର୍ବ ନୁହେଁ । ଏହା ଶକ୍ତି ଉପାସନା, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ପାରମ୍ପରିକ କଳା, ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ସାମାଜିକ ମିଳନ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଜୀବନର ଏକ ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରକାଶ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ପୂଜାର ରୀତିନୀତି ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏହାର ମୂଳ ଆଧାର ।
ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆମେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କିପରି ପାଳନ କରାଯାଏ, ପୂଜାର ପ୍ରମୁଖ ବିଧି କ’ଣ, କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ପଶୁବଳି କାହିଁକି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ କଟକ, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ପୁରୀ, ରାଉରକେଲା, ସମ୍ବଲପୁର, ବାଲେଶ୍ୱର ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଭଳି ସହରରେ ଏହି ପର୍ବର କେଉଁ କେଉଁ ବିଶେଷତା ରହିଛି, ତାହା ଆଲୋଚନା କରିବା ।
୧ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ !
ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିଶକ୍ତି । ସେ ଅଧର୍ମ, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅସୁରଶକ୍ତିର ବିନାଶ କରି ଧର୍ମରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ମହିଷାସୁର ଉପରେ ଦେବୀଙ୍କ ବିଜୟ ହେଉଛି ଏହି ଉତ୍ସବର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ ଆଧାର ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀନ ଦେବୀ ମନ୍ଦିର ଓ ଶକ୍ତିପୀଠରେ ହେଉଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ପୂଜା । ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ବିଭିନ୍ନ ସାହି, ବଜାର ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ମଣ୍ଡପରେ ହେଉଥିବା ସାମୂହିକ ଦୁର୍ଗାପୂଜା । ଏହି ଦୁଇ ଧାରାରେ ପୂଜାର ବିଧି, ଦେବୀଙ୍କ ରୂପ, ଭୋଗ, ବଳି ଓ ଉତ୍ସବର ଅବଧି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ।
ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁ ଦୁର୍ଗାମନ୍ଦିରରେ ଏକା ପ୍ରକାର ପୂଜା ହୁଏ ନାହିଁ । କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଧିରେ ପୂଜା ହୁଏ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବୈଦିକ ଓ ଆଗମ ପରମ୍ପରାର ରୀତି ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକାଚାର ଓ ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ ଥାଏ ।
୨ । ଦୁର୍ଗାପୂଜା କେବେ ଓ କେତେ ଦିନ ପାଳନ କରାଯାଏ !
ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସାଧାରଣତଃ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେପ୍ଟେମ୍ବର–ଅକ୍ଟୋବର ସମୟରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହା ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ନାମରେ ପରିଚିତ । ତେବେ କେତେକ ମନ୍ଦିରରେ ବସନ୍ତକାଳୀନ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।
ପୂଜାର ପ୍ରମୁଖ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ମହାସପ୍ତମୀ, ମହାଷ୍ଟମୀ, ମହାନବମୀ ଓ ବିଜୟାଦଶମୀ । ଏହା ପୂର୍ବରୁ କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ମହାଳୟା, କଳସ ସ୍ଥାପନ, ବୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଧି ପାଳନ କରାଯାଏ । ଶକ୍ତିପୀଠ ଅନୁସାରେ ପୂଜା ନଅ ଦିନ, ପାଞ୍ଚ ଦିନ କିମ୍ବା ଷୋଳଦିନ ଧରି ମଧ୍ୟ ଚାଲିପାରେ ।
ଏଠାରେ ଏକ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର । ସାର୍ବଜନୀନ ମଣ୍ଡପରେ ଯେଉଁ ପୂଜା ସାଧାରଣତଃ କିଛି ପ୍ରମୁଖ ଦିନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ହୁଏ, ତାହା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ନିତ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ ପୂଜା ଏକା ନୁହେଁ ।
୩ । ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ପ୍ରମୁଖ ପୂଜାବିଧି !
ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ଦିର, ପୂଜାମଣ୍ଡପ ଓ ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ତଥାପି ସାଧାରଣତଃ ଦେବୀଙ୍କ ଆବାହନ, କଳସ ସ୍ଥାପନ, ମନ୍ତ୍ରପାଠ, ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି, ଭୋଗ, ଆଳତି ଓ ବିସର୍ଜନ ଏହି ପୂଜାର ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ।
କଳସ ସ୍ଥାପନ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଆବାହନ !
ପୂଜା ଆରମ୍ଭରେ ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ । ପୂଜକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ଅନୁସାରେ କଳସ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି । କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ନବରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜାସ୍ଥଳରେ ଆବାହନ କରାଯାଏ ।
ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମାକୁ ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜାଯାଏ । ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଷୋଡ଼ଶୋପଚାର ବା ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ।
ମହାସପ୍ତମୀର ପୂଜା !
ମହାସପ୍ତମୀ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଦିନ । କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ଦିନ ନବପତ୍ରିକା ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା ହୁଏ । ନବପତ୍ରିକାରେ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରାଯାଏ । ତେବେ ଏହି ବିଧି ସମସ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ମନ୍ଦିର ବା ମଣ୍ଡପରେ ସମାନ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ ନାହିଁ ।
ମହାଷ୍ଟମୀ ଓ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି !
ମହାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଏ । ଭକ୍ତମାନେ ଫୁଲ, ବେଲପତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି । ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଗା ସପ୍ତଶତୀ, ଚଣ୍ଡୀପାଠ ଓ ଦେବୀସ୍ତୁତି ପାଠ କରାଯାଏ ।
କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ କୁମାରୀ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ପୂଜାରେ ଜଣେ ବାଳିକାଙ୍କୁ ଦେବୀଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ । ଏହାର ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି ନାରୀତ୍ୱ ଓ ମାତୃଶକ୍ତି ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା । ସନ୍ଧିପୂଜା !
ମହାଷ୍ଟମୀର ଶେଷ ଓ ମହାନବମୀର ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟକୁ କେତେକ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ପରମ୍ପରାରେ ସନ୍ଧିକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ସନ୍ଧିପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ଚଣ୍ଡ–ମୁଣ୍ଡ ଅସୁରଙ୍କ ବଧ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଚାମୁଣ୍ଡା ରୂପ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରାଯାଏ ।
କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ୧୦୮ଟି ପ୍ରଦୀପ ଓ ୧୦୮ଟି ପଦ୍ମ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ । ତେବେ ସନ୍ଧିପୂଜାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ।
ମହାନବମୀ ଓ ହୋମ !
ମହାନବମୀ ଦିନ ଦେବୀଙ୍କ ବିଶେଷ ପୂଜା, ଭୋଗ ଓ ଆଳତି କରାଯାଏ । କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ହୋମ ବା ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଭକ୍ତମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ।
ବିଜୟାଦଶମୀ ଓ ବିସର୍ଜନ !
ବିଜୟାଦଶମୀ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ବିଜୟର ପ୍ରତୀକ । ଏହି ଦିନ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦିଆଯାଏ । ସାର୍ବଜନୀନ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରତିମାକୁ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ନିଆଯାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବିସର୍ଜନ କରାଯାଏ ।
ଅନେକ ପରିବାରରେ ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାନ୍ତି, ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ମିଠା ବାଣ୍ଟନ୍ତି । ଏହା ଧାର୍ମିକ ଭକ୍ତି ସହିତ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଦୃଢ଼ କରେ ।
୪ । ଦୁର୍ଗାପୂଜାରେ ପଶୁବଳି କାହିଁକି ଦିଆଯାଏ !
ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଶ୍ନ । ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେବାବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରା, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଉପାସନା, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆଧୁନିକ ନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର ।
ବଳିର ଧାର୍ମିକ ଧାରଣା !
‘ବଳି’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ । ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଉଥିବା ନୈବେଦ୍ୟ ବା ଉତ୍ସର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ବଳି କୁହାଯାଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବଳି କହିଲେ ସାଧାରଣତଃ ପଶୁବଳିକୁ ବୁଝାଯାଏ ।
କେତେକ ଶାକ୍ତ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାରେ ଛେଳି, କୁକୁଡ଼ା ବା ଅନ୍ୟ ପଶୁଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାର ପ୍ରଥା ରହିଛି । ଏହି ରୀତି ପଛରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା, ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା, ମନୋକାମନା ପୂରଣ ଓ ସମୁଦାୟର ମଙ୍ଗଳ କାମନା ଭଳି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି । ତେବେ ସବୁ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାରେ ପଶୁବଳି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ।
ମହିଷାସୁର ବଧ ଓ ବଳିର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ !
ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହିଷାସୁର ବଧ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପୁରାଣିକ ଆଧାର । ମହିଷାସୁର ଅହଂକାର, ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ଅଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ ।
ଏହି କାହାଣୀକୁ ନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବୁଝିଲେ, ଦେବୀଙ୍କ ବିଜୟ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଉପରେ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ବିଜୟ ।
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରଖିବା ଜରୁରୀ । ମହିଷାସୁର ବଧର ପୁରାଣିକ କାହାଣୀ ଓ ଆଜିର ପଶୁବଳି ପ୍ରଥା ଏକା କଥା ନୁହେଁ । ପଶୁବଳି ଦେବୀଙ୍କ ମହିଷାସୁର ବଧ କାହାଣୀର ଏକମାତ୍ର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ; ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ପଶୁବଳି ପରମ୍ପରା !
ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଶକ୍ତିପୀଠ ଓ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ପଶୁବଳିର ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଦେବୀପୀଠରେ ଏହି ରୀତି ଦେଖାଯାଏ । ସମ୍ବଲପୁରର ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ବଳିର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।
ତଥାପି ଓଡ଼ିଶାର ସବୁ ଦୁର୍ଗାମନ୍ଦିରରେ ପଶୁବଳି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ । କେତେକ ମନ୍ଦିରରେ ନିରାମିଷ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ । ଅନ୍ୟ କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ କଖାରୁ, ଆଖୁ, ନଡ଼ିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବଳି ଭାବରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ । ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ଦେବୀ ଉପାସନାର ବିବିଧତାକୁ ଦର୍ଶାଏ ।
ପଶୁବଳି ଓ ଅହିଂସାର ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତା !
ଆଜିର ସମାଜରେ ପଶୁବଳିକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି । କେତେକ ଭକ୍ତ ଏହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି । ଅନ୍ୟମାନେ ଅହିଂସା, କରୁଣା ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାର ଆଧାରରେ ଏହାର ବିକଳ୍ପ ଖୋଜନ୍ତି ।
ଏହି ଦୁଇ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ । ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଅର୍ଥ କୌଣସି ପ୍ରଥାକୁ ଅନ୍ଧଭାବରେ ସମର୍ଥନ କରିବା ନୁହେଁ; ସେହିପରି କୌଣସି ପ୍ରଥାକୁ ନବୁଝି ନିନ୍ଦା କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ପାଠକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ଦେବୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ବୁଝିବା ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆଚରଣରେ ଦୟା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଉଚିତ ।
୫ । ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କିପରି ପାଳନ କରାଯାଏ !
ଓଡ଼ିଶାର ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ସହିତ କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଆଲୋକସଜ୍ଜା, ସାମାଜିକ ମିଳନ ଓ ଲୋକଉତ୍ସବର ରୂପ ନେଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହରର ନିଜସ୍ୱ ପରିଚୟ ରହିଛି । କଟକ ତାରକସି ଓ ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ପାଇଁ, ଭୁବନେଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଥିମ୍ର ମଣ୍ଡପ ପାଇଁ ଏବଂ ପୁରୀ ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପରିଚିତ ।
କଟକର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ର ଆକର୍ଷଣ !
କଟକର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ସାର୍ବଜନୀନ ଉତ୍ସବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏହି ସହରର ବିଶେଷ ପରିଚୟ ହେଉଛି ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ । ଏଥିରେ ଦେବୀଙ୍କ ପଛପଟର ସାଜସଜ୍ଜା ଓ ମଣ୍ଡପର କେତେକ ଅଂଶରେ ରୂପାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାରକସି କାମ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେତେକ ମଣ୍ଡପରେ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । କଟକର ତାରକସି କଳା ଏହି ଉତ୍ସବକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଦେଇଛି ।
କଟକର ବିଭିନ୍ନ ସାହିର ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ ହୁଏ । ରାତିରେ ଆଲୋକସଜ୍ଜା, ମଣ୍ଡପ ଦର୍ଶନ, ଦୋକାନବଜାର ଓ ସାମାଜିକ ମିଳନ ସହରକୁ ଉତ୍ସବମୁଖର କରିଥାଏ । ବିସର୍ଜନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିମା ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ଯାଏ । ଏହା ସହରର ସାମୂହିକ ଜୀବନ ଓ ଭାଇଚାରାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ।
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ନୂଆ ନୂଆ ମଣ୍ଡପ ଓ କଳାତ୍ମକ ସଜାଣି !
ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଏକ ବଡ଼ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ଥିମ୍ରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପୂଜାମଣ୍ଡପ । କେତେକ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟକୁ ଅନୁକରଣ କରେ । ଅନ୍ୟ କେତେକରେ ଆଧୁନିକ କଳା, ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ଆଧାର କରାଯାଏ ।
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଣ୍ଡପ ସାଜସଜ୍ଜା, ଆଲୋକସଜ୍ଜା ଓ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣରେ ନୂତନତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପରିବାର ଓ ସାଙ୍ଗସାଥୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ମଣ୍ଡପ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ଏହା ସହରର କଳାକାର, ମୂର୍ତ୍ତିଶିଳ୍ପୀ, ଆଲୋକସଜ୍ଜାକାରୀ ଓ ଛୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଅବସର ।
ପୁରୀର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରାର ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା !
ପୁରୀର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଅନ୍ୟ ସହରଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଅଲଗା । ଏଠାରେ ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା ଏକ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା । ପୁରୀର ବିଭିନ୍ନ ସାହିରେ ପାରମ୍ପରିକ ଗୋସାଣୀ ପ୍ରତିମା ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକର ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ଦେବୀଙ୍କ ଭଙ୍ଗୀ, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଓ ସାଜସଜ୍ଜାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଓଡ଼ିଆ କଳାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ ।
ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ ମହିଷାସୁର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରତ ରୂପରେ ଦର୍ଶାଯାଏ । କେତେକ ପ୍ରତିମାରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ କାହାଣୀ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ବିଶେଷ ରୂପ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ବିଜୟାଦଶମୀ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ସବରେ ପ୍ରତିମାଗୁଡ଼ିକର ଶୋଭାଯାତ୍ରା ପୁରୀର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ ।
ପୁରୀର ଏହି ପରମ୍ପରା ଦେଖାଏ ଯେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କେବଳ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ସାହିଭିତ୍ତିକ ଲୋକପରମ୍ପରା ଓ ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତିର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଂଶ ।
ରାଉରକେଲାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟର ମିଳନ !
ରାଉରକେଲା ଏକ ଶିଳ୍ପନଗରୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି । ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ଏକାଠି କରିବାର ଅବସର ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ବିଭିନ୍ନ ସାହି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ, ପୂଜା, ଭୋଗ, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ମଣ୍ଡପ ଦର୍ଶନ ହୁଏ । କେଉଁଠାରେ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ, ଆଉ କେଉଁଠାରେ ଆଧୁନିକ ସଜାଣି ଓ ଥିମ୍ର ଆକର୍ଷଣ ରହେ । ଏହି ବିବିଧତା ରାଉରକେଲାର ସହରୀ ଜୀବନର ଏକ ଲକ୍ଷଣ ।
ସମ୍ବଲପୁରର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ !
ସମ୍ବଲପୁର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦେବୀ ଉପାସନାର ଦୃଢ଼ ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଉପାସନା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଧାର୍ମିକ ଜୀବନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ । ଏହା ସହିତ ସହରର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ମଣ୍ଡପ ଓ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ମହାଷ୍ଟମୀ ସମୟରେ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି ମହିଳାମାନେ ଭାଇ ଜିଉଁତିଆ ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି । ଏହା ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଋତୁର ଏକ ଅନ୍ୟତମ ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ । ତେବେ ସମ୍ବଲପୁରର ମା’ ସମଲେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଦୁର୍ଗାପୂଜାକୁ ଏକା କରି ଦେଖିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ ।
ବାଲେଶ୍ୱରର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦ !
ବାଲେଶ୍ୱରରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସହର ଓ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବ । ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା, ଆଲୋକସଜ୍ଜା, ଭୋଗ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରାଯାଏ ।
ସହରର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ପରିବାର ସହିତ ମଣ୍ଡପ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ସ୍ଥାନୀୟ କଳାକାର, ମୂର୍ତ୍ତିଶିଳ୍ପୀ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଉତ୍ସବକୁ ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତ କରେ । ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପୂଜା ଓ ସାମାଜିକ ମିଳନ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ।
ବ୍ରହ୍ମପୁରର ଦୁର୍ଗାପୂଜା — ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ସବ !
ବ୍ରହ୍ମପୁର ଓ ଗଞ୍ଜାମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀ ଉତ୍ସବର ମଧ୍ୟ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ସହରର ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା, ସାଜସଜ୍ଜା, ଆଲୋକସଜ୍ଜା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉତ୍ସବର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ।
ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ପରିବେଶରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସହିତ ତାରାତାରିଣୀ, ଠାକୁରାଣୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନାର ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ତେବେ ଏହି ଦେବୀ ଉତ୍ସବଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ଇତିହାସ ଓ ରୀତିନୀତି ରହିଛି । ଏହାକୁ ଏକାଠି କରି ଦେଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମ୍ପରାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ ।
୬ । ଓଡ଼ିଶାର ସହରୀ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ !
ଉପରୋକ୍ତ ସହରଗୁଡ଼ିକର ପୂଜାପଦ୍ଧତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରହିଛି ।
ସାମୂହିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ : ସ୍ଥାନୀୟ ପୂଜା କମିଟି, ବାସିନ୍ଦା, ଯୁବକ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ମିଶି ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି ।
ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ : ମୂର୍ତ୍ତିଶିଳ୍ପୀ, ବଢ଼େଇ, ଚିତ୍ରକର ଓ ସାଜସଜ୍ଜାକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଜୀବିକା ଓ କଳାପ୍ରଦର୍ଶନର ଅବସର ।
ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ : ଚଣ୍ଡୀପାଠ, ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି, ଭୋଗ ଓ ଆଳତି ମାଧ୍ୟମରେ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ : କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହୁଏ ।
ସାମାଜିକ ମିଳନ : ପରିବାର, ବନ୍ଧୁ ଓ ପଡ଼ୋଶୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ବିସର୍ଜନ ଶୋଭାଯାତ୍ରା : ବିଜୟାଦଶମୀ ବା ସ୍ଥାନୀୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ପ୍ରତିମା ବିସର୍ଜନ ହୁଏ ।
ଏହି ସବୁ ଦିଗ ଦୁର୍ଗାପୂଜାକୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଶାର ଜୀବନ୍ତ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାରେ ପରିଣତ କରିଛି ।
୭ । ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ !
ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଏହି ପରମ୍ପରା ସହିତ କି ସମ୍ପର୍କ ଅଛି ?
ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା, ଅସୁରଶକ୍ତି ଉପରେ ତାଙ୍କର ବିଜୟ ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷାର ଭାବନାକୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛି । ଏହା ଓଡ଼ିଆ ପାଠକଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ବୁଝିବାର ଏକ ସାହିତ୍ୟିକ ମାର୍ଗ ଦେଇଛି ।
ତଥାପି ଆମେ ଏହା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା କେବଳ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ପଢ଼ିବା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଦେବୀ ଉପାସନା, ଶକ୍ତିପୀଠ, ଗ୍ରାମଦେବୀ ପରମ୍ପରା ଓ ରାଜକୀୟ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରର ନିଜସ୍ୱ ଇତିହାସ ରହିଛି । ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ଏହି ବ୍ୟାପକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରକାଶ ।
ଏହି ଭେଦ ବୁଝିବା ଆମର ଆଗାମୀ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । କାରଣ, ଆମେ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ଆଲୋଚନା କରିବାବେଳେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କ’ଣ ଅଛି, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ କ’ଣ ଅଛି ଏବଂ ସାରଳା ଦାସ ନିଜର ସୃଜନଶୀଳତା ଦ୍ୱାରା କେଉଁଠାରେ ନୂଆ ରୂପ ଦେଇଛନ୍ତି ।
୮ । ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବନାରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !
ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ବିଭିନ୍ନ ରୀତିନୀତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରମ୍ପରା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ଧର୍ମସଂସ୍କୃତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିବିଧ । କେଉଁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, କେଉଁଠାରେ ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା ହୁଏ, କେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିପୀଠର ପ୍ରାଚୀନ ବିଧି ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ ଏବଂ କେଉଁଠାରେ ଆଧୁନିକ ସାର୍ବଜନୀନ ମଣ୍ଡପ ଉତ୍ସବର କେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ ।
ପଶୁବଳି ଭଳି ପ୍ରଥାକୁ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଐତିହାସିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ । ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ବୋଲି ଧରିନେବା ଭୁଲ୍ ହେବ । ଅହିଂସା ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ପଣର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ଉପାସନାର ଅଂଶ ।
ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଆମକୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବରେ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
— ଭାଗ–୨ ପୂର୍ବର ପ୍ରସ୍ତାବନା ସମାପ୍ତ —
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଆମେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ମୂଳ କାହାଣୀକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା । ସେଠାରେ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥର ଘଟଣା, ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହିତ ତାହାର ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାହାଣୀଗଠନକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯିବ ।