ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ — ଭାଗ ୩ !
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ରଚୟିତା, ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ସ୍ଥାନ !
(ଲେଖକ- ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର)
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନିବେଦନ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକପାଠିକା ! ମା’ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଆମେ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ କ’ଣ, ଏହା କିଏ ରଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କିପରି ସ୍ଥାନ ପାଇଛି ।
ଏହି ବିଷୟରେ ଗୋଟିଏ କଥା ଆରମ୍ଭରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର । ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ, ତାହା ମଧ୍ୟରେ କଥା କହୁଥିବା ଋଷି ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାରେ ଆଲୋଚିତ ରଚନାକାଳ—ଏହି ତିନୋଟି ବିଷୟ ସବୁବେଳେ ଏକା ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଆମେ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଗବେଷଣାର ମତକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ।
୧. ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ କିଏ ରଚନା କରିଥିଲେ !
ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ରଚନାକାର ବା ବକ୍ତା ଭାବରେ ମହର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ମହର୍ଷି ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକର ସଂକଳନ ଓ ବିଭାଜନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ।
ଏଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରହିଛି । ଆଧୁନିକ ଗବେଷକମାନେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ଜଣେ ଲେଖକ ଗୋଟିଏ ସମୟରେ ରଚନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ଓ ଉପଦେଶ ରହିଛି, ଏବଂ ଗବେଷଣାରେ ଏହାର ଭିନ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ସମୟରେ ରଚିତ ବା ସଂଯୋଜିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ଭାବନା ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ ପାଠକମାନେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଟି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ! ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ ମତ ! ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ମହର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଏହାର ସଂକଳନ ପରମ୍ପରା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ଗବେଷଣାର ମତ ! ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ବିକାଶ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ହୋଇଥାଇପାରେ । ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶର ରଚୟିତା ଓ ରଚନାକାଳ ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ ।
୧. ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ କ’ଣ ଲେଖାଯାଇଛି !
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ଅଠରଟି ମହାପୁରାଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ କାହାଣୀ, ମାନବଜୀବନର ନୀତି, ଯୋଗ, ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ଆଦି ବିଷୟ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରଚଳିତ ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଏହାର ୧୩୭ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି; କିନ୍ତୁ କେତେକ ପାଠ ଓ ସଂସ୍କରଣରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟାରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ଏହି ପୁରାଣର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସରଳ ଭାବରେ ବୁଝିବା !
କ. ମହାଭାରତ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ତାହାର ଉତ୍ତର !
ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ଜୈମିନି ଋଷି ମହର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ମହାଭାରତ ସମ୍ପର୍କିତ କେତେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାଙ୍କୁ କେତେକ ଜ୍ଞାନୀ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି । ସେହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ଓ ଉପଦେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।
ଏହି କାହାଣୀ ଆମକୁ ଏକ କଥା ବୁଝାଏ—କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନର ଏକ ମାର୍ଗ ।
ଖ. ଧର୍ମ, କର୍ମ ଓ ଜୀବନର ଶିକ୍ଷା !
ଏହି ପୁରାଣରେ ମଣିଷର ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, କର୍ମ, ପାପ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି । ଯୋଗ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ।
ସରଳ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ମଣିଷ କିପରି ନିଜ ଜୀବନକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଚଳାଇବ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୁଝିବ ଏବଂ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ—ଏହି ପୁରାଣର ବିଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ଆମକୁ ସେହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦିଏ ।
ଗ. ମଦାଳସା ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କାହାଣୀ !
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ମଦାଳସାଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି କାହାଣୀରେ ମାତା ମଦାଳସା ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଂଶରେ ରାଜା ଅଳର୍କଙ୍କୁ ଯୋଗ ଓ ଜୀବନର ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ।
ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକରୁ ଆମେ ବୁଝିପାରିବା ଯେ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଭଲ ଚିନ୍ତା କରିବା, ନିଜ ଆଚରଣକୁ ସୁଧାରିବା ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ଅଂଶ ।
ଘ. ସୃଷ୍ଟି, କାଳ ଓ ବଂଶାବଳୀ !
ଏହି ପୁରାଣରେ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ, ଯୁଗଚକ୍ର ଓ ମନୁମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ଭଳି ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ବିବରଣୀଗୁଡ଼ିକ ପୁରାଣକାଳୀନ ଧାର୍ମିକ ଓ ବିଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
୧. ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର କେଉଁ ଅଂଶ !
ଆମର ଏହି ଧାରାବାହିକ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ।
ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ହେଉଛି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଂଶ । ଏହାକୁ ଦୁର୍ଗା ସପ୍ତଶତୀ ଓ ଚଣ୍ଡୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ । ଏହାରେ ଦେବୀଙ୍କ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ କାହାଣୀଧାରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ବିନାଶ, ମହିଷାସୁର ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ବିନାଶ ।
ପ୍ରଚଳିତ ଅଧ୍ୟାୟ ବିଭାଜନ ଅନୁସାରେ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ୮୧ରୁ ୯୩ ଅଧ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି । ଏଥିରେ ମୋଟ ତେରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି ।
ଏହି ଅଂଶରେ ରାଜା ସୁରଥ ଓ ସମାଧି ନାମକ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଦୁହେଁ ନିଜ ନିଜ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ମେଧା ଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଋଷି ମେଧା ସେମାନଙ୍କୁ ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମହିମା ବୁଝାନ୍ତି ।
୧. ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ରଚୟିତା କିଏ !
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପାରମ୍ପରିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାକୁ ଅଲଗା ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
ଧାର୍ମିକ କାହାଣୀରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଏହି ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା କଥକ ଭାବରେ ଆସନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ମୂଳ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଋଷି ହେଉଛନ୍ତି ମେଧା । ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟରେ ମେଧା ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆସିଥାଏ ।
ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାରେ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ଅନ୍ୟ ଅଂଶଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଗଠିତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଚନା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଛି । ଏହା କେବେ ଏବଂ କେଉଁ ଲେଖକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକମତ ନାହିଁ ।
ତେଣୁ ଆମେ ଏହା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଐତିହାସିକ ଲେଖକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ । ଏହାର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ଗବେଷଣାର ସୀମାକୁ ମାନିବା ହେଉଛି ଅଧିକ ସଠିକ୍ ଉପାୟ ।
୧. ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ !
ଏବେ ଆମେ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଫେରିବା । ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ଓ ଅସୁରବଧର କାହାଣୀ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ କାହାଣୀ ପରମ୍ପରା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ । କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଏକା ଗ୍ରନ୍ଥ ବୋଲି ଧରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।
ସାରଳା ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ନିଜ କାବ୍ୟର ରୂପ ଦେଇଥିଲେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ଥିବା ଘଟଣା, ସଂଳାପ, ଚରିତ୍ର ଓ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ନିଜେ ପଢ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ । କେବଳ ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଆଧାରରେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିହେବ ନାହିଁ ।
ଏହି ଧାରାବାହିକରେ ଆମେ ତେଣୁ ତିନୋଟି ଚିହ୍ନଟ ରଖିବା !
- ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଥିବା ବିଷୟ ! ଏହାକୁ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥର କଥା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ।
- ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଥିବା ବିଷୟ ! ଏହାକୁ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟର ପାଠ ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ।
- ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ! କାହାଣୀରୁ ଆମେ ଯେଉଁ ଜୀବନଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା, ତାହାକୁ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥର ଉଦ୍ଧୃତି ବୋଲି ଦର୍ଶାଇବା ନାହିଁ ।
- ଏହି ଭାଗରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିଲୁ !
ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପୁରାଣ ଗ୍ରନ୍ଥ । ଏଥିରେ ଅନେକ କାହାଣୀ, ଧାର୍ମିକ ଉପଦେଶ, ଯୋଗ ଓ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟ ରହିଛି । ଏହାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଂଶ ହେଉଛି ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ଓ ଅସୁରବଧର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।
କିନ୍ତୁ ଆମର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣକୁ ଜାଣିବା ନୁହେଁ । ଆମେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ । ତେଣୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଆମେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ମୂଳ କାହାଣୀକୁ ଆଗକୁ ନେବା ସମୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆବଶ୍ୟକ, ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ତୁଳନା କରିବା । ପ୍ରାମାଣିକ ଓଡ଼ିଆ ପାଠର ଆଧାର ମିଳିନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆମେ କୌଣସି ଘଟଣାକୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ନାମରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଲେଖିବା ନାହିଁ ।
ଏହା ହେଉଛି ଆମର ଲେଖନ ପଦ୍ଧତି ! ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢ଼ିବା, ଗବେଷଣାର ତଥ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଏବଂ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥର କଥାକୁ ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟାଠାରୁ ଅଲଗା ରଖିବା ।