ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ — ଭାଗ ୪

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ — ଭାଗ ୪ !

ମା’ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ମହିମା ଓ ଅସୁର ଶକ୍ତି ବିରୋଧରେ ଦେବୀଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ !

[ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)]

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନିବେଦନ !

ପ୍ରିୟ ପାଠକପାଠିକା ! ପୂର୍ବ ତିନୋଟି ଭାଗରେ ଆମେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ, ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିଲୁ । ଏବେ ଆମେ ଦେବୀ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ କାହାଣୀ ଆଡ଼କୁ ଆଗେଇବା ।

ଏହି କାହାଣୀକୁ ପଢ଼ିବା ବେଳେ ଆମେ ଦୁଇଟି କଥା ମନେ ରଖିବା । ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ଓ ଅସୁରବଧର ଧାର୍ମିକ କାହାଣୀ । ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ସାରଳା ଦାସ ଏହି କାହାଣୀକୁ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟରେ କିପରି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି । ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ପାଠର ନିଶ୍ଚିତ ଆଧାର ନଥିବା କୌଣସି ଘଟଣାକୁ ଆମେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିବା ନାହିଁ ।

୧. କାବ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ମରଣ !
ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଥିବା ବିଷୟ ! ଭାରତୀୟ କାବ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏକ ପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା । ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ତୁତି ରହିଛି । ଏହା ପରେ କବି ମା’ ସାରଳାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଛନ୍ତି । ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କୁ ବିଘ୍ନବିନାଶକ ବୋଲି ପୂଜା କରାଯାଏ । ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଯେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଭ ହୁଏ ଏବଂ ବାଧାବିଘ୍ନ ଦୂର ହୁଏ । ଏଠାରେ ଆମେ ଏକ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ । ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନୁଚ୍ଛେଦଟି କାବ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଓ ଗଣେଶ ସ୍ମରଣର ପରମ୍ପରାକୁ ସରଳ ଭାଷାରେ ବୁଝାଉଛି । ଏହା ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମୂଳ ପଦର ଶବ୍ଦେ ଶବ୍ଦେ ଅନୁବାଦ ନୁହେଁ ।

୧. ମା’ ସାରଳାଙ୍କୁ କବିଙ୍କ ପ୍ରଣାମ !
ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରେ ଥିବା ବିଷୟ ! ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ତୁତି ପରେ କବି ମା’ ସାରଳାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଛନ୍ତି । ମା’ ସାରଳା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଦେବୀ । ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଆରାଧ୍ୟା ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ । ଓଡ଼ିଶାର ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଝଙ୍କଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ମା’ ସାରଳାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ରହିଛି ।
କବିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବୀ କେବଳ ପୂଜା ପାଇବାର ଦେବତା ନୁହନ୍ତି । ସେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ କାବ୍ୟର ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ମଧ୍ୟ । ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ଏପରି ପ୍ରଣାମ ମାଧ୍ୟମରେ କବି ନିଜର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମର୍ପଣ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି । ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ! ଏଥିରୁ ଆମେ ଏକ ଭଲ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା । ଯେକୌଣସି ବଡ଼ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର ରଖିବା ଏବଂ ନମ୍ରତାର ସହ କାମ କରିବା ଉଚିତ । ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଗର୍ବ ନକରି ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।
ଏହା ଆମର ନୈତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ଏହାକୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମୂଳ ପଦ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

୧. ମହିଷାସୁରଙ୍କ ତପସ୍ୟା !
ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର କାହାଣୀକ୍ରମ ! ପ୍ରକାଶିତ ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦରେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏର ଶୀର୍ଷକ ହେଉଛି ମହିଷାସୁରଙ୍କ ତପସ୍ୟା । ଏହା ପରେ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିଜୟଯାତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ବିଷୟ ଆସିଥାଏ । ଏହି କାହାଣୀରେ ମହିଷାସୁର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଅସୁର ଚରିତ୍ର । ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ କାବ୍ୟରେ ଶକ୍ତି, ଆକାଂକ୍ଷା, ବିଜୟ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ବିଷୟ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଆମେ ସାବଧାନ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ । ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ପାଠର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ ଓ ଘଟଣାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଯାଞ୍ଚ ନକରି ମହିଷାସୁର କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ବସି ତପସ୍ୟା କଲେ, କାହାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ବା କେଉଁ ବର ପାଇଲେ—ଏସବୁ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ ଭାବରେ କିଛି ଲେଖିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ । ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମହିଷାସୁରଙ୍କ କାହାଣୀ ରହିଛି । କିନ୍ତୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ଘଟଣାର ବିସ୍ତାର ଓ ଉପସ୍ଥାପନା ଅଲଗା ହୋଇପାରେ । ତେଣୁ ଉଭୟ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଏକାଠି କରି ଲେଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆମେ ଦୁଇଟିକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ।

୧. ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମହିଷାସୁରଙ୍କ କାହାଣୀ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଥିବା ବିଷୟ ! ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରବଳ ଅସୁର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗର ଅଧିକାର ଦଖଲ କରିଥାଏ । ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସହାୟତା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଦେବତାମାନଙ୍କ ତେଜରୁ ଦେବୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହୁଏ । ପରେ ଦେବୀ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ରୂପ । ସାରଳା ଦାସଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ଏହା କିପରି ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଓଡ଼ିଆ ମୂଳ ପାଠକୁ ଆଧାର କରିବାକୁ ହେବ ।

୧. ଏହି ଭାଗରୁ ଆମେ କ’ଣ ଜାଣିଲୁ !
ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଓ ମା’ ସାରଳାଙ୍କ ପ୍ରଣାମ ରହିଛି । ଏହା ପରେ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିସ୍ତାର ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀକ୍ରମ ଆସିଥାଏ । ଆମେ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶିଖିଲୁ । କୌଣସି ଧାର୍ମିକ କାହାଣୀକୁ ସରଳ ଭାଷାରେ ବୁଝାଇବା ଭଲ କଥା, କିନ୍ତୁ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ନଥିବା କଥାକୁ ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥର ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରଣ କଲେ ଆମର ଧାରାବାହିକ ପାଠକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରାମାଣିକତା ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଆମେ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିଜୟଯାତ୍ରା ଓ କୁରାଞ୍ଚେକ ଜୟ ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀକ୍ରମ ଆଡ଼କୁ ଆଗେଇବା । ଏହାକୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ କାବ୍ୟର ଘଟଣାକ୍ରମ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ମୂଳ ପାଠର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିବ, ସେଠାରେ ତାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ।