ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୦୯ : ଗୀତାର ଅମୂଲ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତା — ଆଜିର ମଣିଷ ନିଜ ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ଦେଶର ଜୀବନରେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାକୁ କିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଗୀତା କେବଳ ପୁରାତନ ଯୁଗ ପାଇଁ ନୁହେଁ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକ ବନ୍ଧୁମାନେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଉପଦେଶ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା କେବଳ ସେହି ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ । ଆଜି ମଧ୍ୟ ମଣିଷର ଜୀବନରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି ।
ସେହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି । ଅନେକ ଲୋକ ରାଗ, ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅହଂକାର ଯୋଗୁଁ ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରୁ ନାହାନ୍ତି ।
ଗୀତା ଆମକୁ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିବେକର ସହିତ ବିଚାର କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।
୨. ପରିବାର ଜୀବନରେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା !
ପରିବାର ହେଉଛି ମଣିଷର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷାଳୟ । ଏଠାରେ ଆମେ ପ୍ରେମ, ସ୍ନେହ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସହନଶୀଳତା ଶିଖୁ ।
କିନ୍ତୁ ପରିବାରରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ମତଭେଦ ହୁଏ । ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହୋଇପାରେ । ପିତାମାତା ଓ ପିଲାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତାନ୍ତର ହୋଇପାରେ । ଭାଇଭଉଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପତ୍ତି ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷୟକୁ ନେଇ ବିବାଦ ହୋଇପାରେ ।
ଏପରି ସମୟରେ ଆମେ ଯଦି ନିଜ କଥାକୁ ହିଁ ଠିକ୍ ବୋଲି ଭାବିବା, ତେବେ ବିବାଦ ବଢ଼ିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ଅନ୍ୟର କଥା ଶୁଣିବା ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା, ତେବେ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ହୋଇପାରେ ।
ଗୀତା ଆମକୁ ଅହଂକାର ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ଶିଖାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ପରିବାରକୁ ଭଲ ନ ପାଇବା ନୁହେଁ । ବରଂ ପରିବାରକୁ ଭଲ ପାଇବା ସହିତ ନ୍ୟାୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଠିକ୍ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ।
୩. ମାତାପିତା ଓ ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତାର ବାର୍ତ୍ତା !
ମାତାପିତା ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ପିଲାମାନେ ଭଲ ପାଠ ପଢ଼ନ୍ତୁ, ଭଲ ଚାକିରି କରନ୍ତୁ ଓ ଜୀବନରେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତୁ ।
କିନ୍ତୁ ପିଲାଙ୍କ ସଫଳତା କେବଳ ଅଧିକ ନମ୍ବର ବା ଅଧିକ ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଓ ଦୟାଳୁ ମଣିଷ ହେବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ସହିତ ନିଜ ବିବେକରେ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ବୁଝିବାକୁ ଶିଖିବା ଉଚିତ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ପିଲା ପରୀକ୍ଷାରେ କମ୍ ନମ୍ବର ପାଇଲେ ତାକୁ ଅପମାନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାହାର ଅସୁବିଧା ବୁଝିବା ଉଚିତ । ତାକୁ ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହ ଦେବା ଦରକାର ।
ଏହା ଗୀତାର ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧର ଶିକ୍ଷା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ଉଦାହରଣ ।
୪. ସମାଜ ଜୀବନରେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା !
ଆମେ ସମାଜରେ ଏକାକୀ ରହିପାରିବା ନାହିଁ । ଆମକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ରହିବାକୁ ପଡ଼େ । ତେଣୁ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆମର କିଛି ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି ।
ଆମ ଆଖପାଖରେ ଗରିବ, ଅସହାୟ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରୋଗୀ ଲୋକ ରହିଛନ୍ତି । ସମ୍ଭବ ହେଲେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ । ରାସ୍ତାରେ ଅଳିଆ ନ ପକାଇବା, ସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ ।
କେହି ଭଲ କାମ କଲେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଉଚିତ । କେହି ଭୁଲ୍ କଲେ ଘୃଣା ବା ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବନାରେ ନୁହେଁ, ଯଥାସମ୍ଭବ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଉପାୟରେ ତାହାର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ ।
ଗୀତାର ସମଦୃଷ୍ଟିର ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷଙ୍କୁ କେବଳ ଧନ, ପଦବୀ ବା ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଦେଖି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୫. କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା !
ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ, ଅଧିକାରୀ, ଶିକ୍ଷକ, ଡାକ୍ତର, ବ୍ୟବସାୟୀ ବା ଶ୍ରମିକ—ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଜ ନିଜ କାମ ରହିଛି ।
କାମ କରିବା ସମୟରେ ଲୋଭ, ପକ୍ଷପାତ ଓ ଅନ୍ୟାୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ । କେବଳ ନିଜର ଲାଭ ପାଇଁ ଅନ୍ୟର କ୍ଷତି କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।
ଜଣେ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଉଦାହରଣ ନିଅନ୍ତୁ । ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୁଇଜଣ ଲୋକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଆସିଲେ । ଜଣେ ଧନୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଅନ୍ୟଜଣେ ଗରିବ ଓ ଅସହାୟ । ଅଧିକାରୀ ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ନ ପଡ଼ି ନିୟମ ଓ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ ।
ଏହା ହେଉଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ନିରପେକ୍ଷତାର ଏକ ଉଦାହରଣ । ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗ ଆମକୁ ନିଜ କାମକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।
୬. ଦେଶ ପାଇଁ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ !
ଦେଶ କେବଳ ମାଟିର ଏକ ଖଣ୍ଡ ନୁହେଁ । ଦେଶର ଲୋକ, ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା, ପ୍ରକୃତି ଓ ସାମୂହିକ ଜୀବନ ମିଶି ଦେଶର ପରିଚୟ ଗଢ଼ିଥାଏ ।
ଦେଶର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି ।
ଆମେ ଆଇନକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା, ସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ ନ କରିବା, ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଦେଶପ୍ରେମ କେବଳ ସ୍ଲୋଗାନ ଦେବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ନିଜ କାମକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ଓ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯୋଗଦାନ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଦେଶପ୍ରେମର ଅଂଶ ।
୭. ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଅର୍ଥ କ’ଣ !
ଗୀତାରେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ବା ପୁରସ୍କାରର ଲୋଭରେ କାମ ନ କରିବା ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଆମେ ନିଜ ପରିବାରର ଆବଶ୍ୟକତା ଭୁଲିଯିବା, ନିଜ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ନାହିଁ କିମ୍ବା କାମର ଫଳ ବିଷୟରେ ଯୋଜନା କରିବା ନାହିଁ ।
ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଦରମା ପାଇବା ପାଇଁ କାମ କରିପାରନ୍ତି । ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସାୟ କରିପାରନ୍ତି । ଏଥିରେ ଭୁଲ୍ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଦରମା ବା ଲାଭ ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିବା ବା ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ନିଜ କାମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା, ଫଳ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଏବଂ ଫଳ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହ ରଖି ନିଜ ମନର ଶାନ୍ତି ନଷ୍ଟ ନ କରିବା—ଏହି ଭାବନା ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
୮. ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଓ ଆମର ଆଚରଣ !
ଆମେ ଗୀତା ପଢ଼ୁଛୁ କି ନାହିଁ, ତାହା ଆମର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଷୟ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଗୀତା ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାର ଶିକ୍ଷାକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଲଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ।
ଗୀତା ପଢ଼ି ମଧ୍ୟ ଯଦି ଆମେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁ, ଅନ୍ୟକୁ ଅପମାନ କରୁ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ନଷ୍ଟ କରୁ, ତେବେ ଆମକୁ ନିଜ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ପୁଣି ଭାବିବା ଦରକାର ।
କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ପୁସ୍ତକର ମୂଲ୍ୟ କେବଳ ଏହାକୁ କେତେଥର ପଢ଼ାଗଲା, ସେଥିରେ ନୁହେଁ । ଏହାର ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ କେତେ ଭଲ ମଣିଷ ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
୯. ଗୀତାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ଓ ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା !
ଏଠାରେ ପାଠକମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଗୀତାରେ କର୍ମଯୋଗ, ମନର ସଂଯମ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଭଳି ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏହା ଗୀତାର ମୂଳ ଶିକ୍ଷାର ଅଂଶ ।
କିନ୍ତୁ ପରିବାରରେ କିପରି କଥା ହେବା, କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ କିପରି ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହିବା, ପିଲାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ସାହ ଦେବା ଏବଂ ଦେଶର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କିପରି କାମ କରିବା—ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଜିର ଜୀବନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଲେଖକଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ।
ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗୀତାରେ ଠିକ୍ ଏହି ଭାଷାରେ ଲେଖାଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ମୂଳ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଓ ତାହାର ଆଧୁନିକ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଉପସଂହାର !
ପ୍ରିୟ ପାଠକ ବନ୍ଧୁମାନେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ସହିତ ନିଜ ମନକୁ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ । ପରିବାରରେ ପ୍ରେମ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ, ସମାଜରେ ଦୟା ଓ ନ୍ୟାୟ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଚ୍ଚୋଟତା ଏବଂ ଦେଶ ପାଇଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା—ଏସବୁ ଗୁଣ ମଣିଷ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିପାରେ ।
ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଗୀତାକୁ କେବଳ ପୂଜା କରିବା ବା ପଢ଼ିବାରେ ସୀମିତ ନ ରଖି, ଏହାର ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷାକୁ ନିଜ ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।
ଭାଗ–୧୧୦ରେ ଜାରି ରହିବ — ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଶେଷ ବାର୍ତ୍ତା : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ଆମେ ଜୀବନ ପାଇଁ କେଉଁ କେଉଁ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା !