ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୦ : ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଶେଷ ବାର୍ତ୍ତା — ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ଆମେ ଜୀବନ ପାଇଁ କେଉଁ କେଉଁ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଗୀତାର ଶେଷ ଉପଦେଶ ଆମକୁ କ’ଣ ଶିଖାଏ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକ ବନ୍ଧୁମାନେ !
ଆମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଆସିଛୁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ମନର ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଥିଲେ, ତାହା ଜାଣିଛୁ ।
ଏବେ ଆମେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ନିଜକୁ ପଚାରିବା । ଗୀତାର ଏତେସବୁ ଶିକ୍ଷା ଜାଣିବା ପରେ ଆମେ ନିଜ ଜୀବନରେ କ’ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ?
କେବଳ ଗୀତା ପଢ଼ିବା, ଶ୍ଲୋକ ମନେ ରଖିବା ବା ତାହାର ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ଏହାର ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝି ଆମ ଆଚରଣରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
୨. ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷା — ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର !
ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଥିଲେ । ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋହ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇଥିଲେ ।
ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର କିଛି ନା କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି । ଛାତ୍ରଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଠ ପଢ଼ିବା । ଶିକ୍ଷକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେବା । ଅଭିଭାବକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପିଲାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ମଣିଷ କରିବା । ଅଧିକାରୀଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ।
ଆମେ ଯଦି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରି କେବଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଭଲ ଫଳ ଆଶା କରିବା, ତେବେ ଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି କରିବା କଷ୍ଟକର ହେବ ।
ତେଣୁ ଆମେ ନିଜକୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ—ମୁଁ ଯେଉଁ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଛି, ତାହାକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ପାଳନ କରୁଛି କି ?
୩. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷା — କର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ ଫଳର ଦାସ ହୁଅ ନାହିଁ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ୪୭ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମ ଓ କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି ।
ଶ୍ଲୋକର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—
“କର୍ମଣ୍ୟେବାଧିକାରସ୍ତେ ମା ଫଲେଷୁ କଦାଚନ ।”
ସରଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ତୁମର ଅଧିକାର କର୍ମ କରିବାରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଫଳକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବାରେ ନାହିଁ ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଆମେ ଫଳ ବିଷୟରେ ଭାବିବା ନାହିଁ, ଯୋଜନା କରିବା ନାହିଁ ବା ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ନାହିଁ—ଏପରି ନୁହେଁ । ଆମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିବା, ଯୋଜନା କରିବା ଓ ଯଥାସମ୍ଭବ ଭଲ କାମ କରିବା । କିନ୍ତୁ ସବୁ ପରିଣାମ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହେବ ବୋଲି ଭାବି ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଜଣେ ଛାତ୍ର ପରୀକ୍ଷାରେ ଭଲ ନମ୍ବର ପାଇବା ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରିବ । ଫଳ ଭଲ ହେଲେ ଅହଂକାର କରିବ ନାହିଁ । ଆଶା ଅନୁସାରେ ନ ହେଲେ ହତାଶ ହୋଇ ପଢ଼ା ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ । ନିଜ ଭୁଲ୍ ଖୋଜି ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କରିବ ।
୪. ତୃତୀୟ ଶିକ୍ଷା — ମନକୁ ସଂଯମ କର !
ମଣିଷର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ । କେତେବେଳେ ଏହା ଆମକୁ ଭଲ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଆଉ କେତେବେଳେ ରାଗ, ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅହଂକାର ଆମକୁ ଭୁଲ୍ ପଥରେ ନେଇଯାଏ ।
ଗୀତାର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସଂଯମ କରିବା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି ।
ଧରନ୍ତୁ, କେହି ଆମକୁ ଅପମାନ କଲେ । ଆମେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ରାଗିଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଖରାପ କଥା କହିପାରିବା । କିନ୍ତୁ ଯଦି କିଛି ସମୟ ଶାନ୍ତ ରହି ବିଚାର କରିବା, ତେବେ ଆମେ ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବା ।
ମନକୁ ସଂଯମ କରିବାର ଅର୍ଥ ମନର ସବୁ ଭାବନାକୁ ଜୋର କରି ଦମନ କରିବା ନୁହେଁ । ବରଂ ଭାବନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ଭୁଲ୍ କାମ ନ କରିବାକୁ ଶିଖିବା ।
୫. ଚତୁର୍ଥ ଶିକ୍ଷା — ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକର ସାହାଯ୍ୟ ନିଅ !
କେବଳ ଶୁଣିଥିବା କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଆମେ ବିଷୟକୁ ବୁଝିବା, ବିଚାର କରିବା ଓ ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଶିଖିବା ଦରକାର ।
ଗୀତାରେ ଜ୍ଞାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇ ଦିଆଯାଇଛି । ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମରୁ ଦୂରେଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କେହି ଜଣେ ଆମ ବିଷୟରେ ଭୁଲ୍ ଖବର ଦେଲେ । ଆମେ ତାହା ଶୁଣି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ପ୍ରଥମେ ସତ୍ୟ କ’ଣ, ତାହା ଜାଣିବା ଦରକାର ।
ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ସହିତ ବିବେକର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଆମେ ଅନେକ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇପାରିବା ।
୬. ପଞ୍ଚମ ଶିକ୍ଷା — ଭକ୍ତି ମଣିଷକୁ ନମ୍ର କରୁ !
ଗୀତାରେ ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବାରମ୍ବାର କୁହାଯାଇଛି । ଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ କେବଳ ପୂଜା କରିବା ବା ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଜପ କରିବା ନୁହେଁ । ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ସହିତ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଗୀତାର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏପରି ଭକ୍ତଙ୍କ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ କାହା ପ୍ରତି ଘୃଣା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ ଓ କରୁଣା ଭାବ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାରରୁ ଦୂରେଇ ରହନ୍ତି ।
ଏଥିରୁ ଆମେ ଶିଖିପାରିବା ଯେ ଭକ୍ତି ଆମକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ଭାବିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନମ୍ର ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବା ଉଚିତ ।
ଯଦି ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଉଛୁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା, ସମ୍ମାନ ଓ ନ୍ୟାୟର ଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ ।
୭. ଷଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ !
ମଣିଷ ଧନ, ପଦବୀ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ କେବଳ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଆଧାରରେ କାହାକୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଗୀତାର ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟର ୧୮ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମଦୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କର କାମ, ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଆଚରଣ ସମାନ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆମେ ଅହଂକାର ଓ ଘୃଣା ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମାନବିକ ସମ୍ମାନ ରଖିବା ଉଚିତ ।
କାହାରି ଅସହାୟତାର ସୁଯୋଗ ନେବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ।
୮. ସପ୍ତମ ଶିକ୍ଷା — ନିଜ ଭୁଲ୍ ବୁଝି ସୁଧାରିବାକୁ ଶିଖ !
ଗୀତାର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜ ଉପଦେଶ ଉପରେ ବିଚାର କରି ଯାହା ଉଚିତ ମନେ କରନ୍ତି, ତାହା କରିବାକୁ କହିଥିଲେ ।
ଅର୍ଥାତ୍, ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କେବଳ ଶୁଣିବାକୁ କୁହାଯାଇନଥିଲା । ତାଙ୍କୁ ବିଚାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ଏହା ଆମକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶିଖାଏ । ଜୀବନରେ କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପୂର୍ବରୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର । ନିଜ ଭୁଲ୍ ଜଣାପଡ଼ିଲେ ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରି ସୁଧାରିବା ଉଚିତ ।
କେହି ଆମକୁ ଭଲ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ ଅହଂକାର ଯୋଗୁଁ ତାହାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଆମେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକରେ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିବା ଦରକାର ।
୯. ଗୀତାର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜୁନ କ’ଣ କହିଥିଲେ !
ଏବେ ଆମେ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଲୋକକୁ ଦେଖିବା ।
ଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର ୭୩ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନ କହିଛନ୍ତି—
“ନଷ୍ଟୋ ମୋହଃ ସ୍ମୃତିର୍ଲବ୍ଧା ତ୍ୱତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମୟାଚ୍ୟୁତ ।
ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମି ଗତସନ୍ଦେହଃ କରିଷ୍ୟେ ବଚନଂ ତବ ॥”
ସରଳ ଅର୍ଥ—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ମୋହ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି । ମୋର ସ୍ମୃତି ଫେରିଆସିଛି । ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି । ମୁଁ ଏବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପରେ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଇଲେ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗୀତାର ଶେଷ ଉପଦେଶ ନୁହେଁ; ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉତ୍ତର । ଏହା ପରେ ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ନିଜ ଅନୁଭବ କହି ଗୀତାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶେଷ କରିଛନ୍ତି ।
୧୦. ଗୀତାର ପ୍ରକୃତ ଫଳ କ’ଣ !
ପ୍ରିୟ ପାଠକ ବନ୍ଧୁମାନେ !
ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଆମେ ନିଜ ଜୀବନରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।
- କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା ନ କରିବା ।
- ରାଗ ଓ ଲୋଭରେ ପଡ଼ି ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ ନେବା ।
- ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅହଂକାର ନ କରିବା ।
- ବିଫଳତା ଆସିଲେ ହତାଶ ନ ହୋଇ ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।
- ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ସମ୍ମାନ ରଖିବା ।
- ନିଜ ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରି ସୁଧାରିବା ।
- ନିଜ କାମର ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, କିନ୍ତୁ ଫଳକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ ।
ଏସବୁ ଗୁଣ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆସିଯିବ ନାହିଁ । ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିପାରିବା ।
ଉପସଂହାର !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାରେ ମୋଟ ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି । ପ୍ରଚଳିତ ପାଠ ଅନୁସାରେ ଏଥିରେ ୭୦୦ଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ମଣିଷର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ମନର ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଭଳି ଅନେକ ବିଷୟ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
ଗୀତା ଆମକୁ ଏହା ଶିଖାଏ ଯେ ଜୀବନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆସିପାରେ, ଦୁଃଖ ଆସିପାରେ ଓ ବିଫଳତା ମଧ୍ୟ ଆସିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଆମେ ନିଜ ବିବେକ ହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଠିକ୍ ବିଚାର କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର ।
ଏହି ଧାରାରେ ଆମେ ଗୀତାର ଅନେକ ଶିକ୍ଷାକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛୁ । ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଗୀତାର ଶ୍ଲୋକ, ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ଜୀବନରେ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିପାରିବା ।
ଭାଗ–୧୧୧ରେ ଜାରି ରହିବ — ଗୀତାର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଓ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ : ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଗୀତାକୁ ବୁଝିବା !