ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୧ : ଗୀତାର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ ଓ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ — ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଗୀତାକୁ ବୁଝିବା !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଏବେ ଆମେ ଗୀତାକୁ ନୂଆ ଭାବରେ ପଢ଼ିବା !
ପ୍ରିୟ ପାଠକ ବନ୍ଧୁମାନେ !
ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଅନେକ ଶିକ୍ଷାକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ୟରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛୁ । ଏବେ ଆମେ ଗୀତାର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ନେଇ ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ।
ଏହି ଧାରାରେ ଆମେ ତିନୋଟି କଥା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ।
୧. ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତାରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି ।
୨. ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ — ଶ୍ଲୋକଟିର ଅର୍ଥ ସାଧାରଣ ପାଠକ ଓ ପିଲାମାନେ ବୁଝିପାରିବା ଭଳି ଭାଷାରେ ।
୩. ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ — ଶ୍ଲୋକରୁ ଆମେ କେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା । ଏହି ଅଂଶରେ ଆମେ ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ରଖିବା ।
ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ । କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଲେଖାଯାଇଛି, ତାହା ଓ ଆମେ ତାହାରୁ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ, ଦୁଇଟି ସମ୍ପର୍କିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକା କଥା ନୁହେଁ ।
୨. ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ନାମ — ଅର୍ଜୁନ ବିଷାଦ ଯୋଗ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ନାମ ଅର୍ଜୁନ ବିଷାଦ ଯୋଗ ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ପରିସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କ’ଣ ଘଟୁଛି ବୋଲି ପଚାରୁଛନ୍ତି । ତା’ପରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆଚରଣ, ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକ ଉପଦେଶ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ । ଆମେ ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଜୁନ କାହିଁକି ଦୁଃଖ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାହା ବୁଝିବା ।
୩. ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକ — ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୧.୧
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଉବାଚ ।
ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସମବେତା ଯୁଯୁତ୍ସବଃ ।
ମାମକାଃ ପାଣ୍ଡବାଶ୍ଚୈବ କିମକୁର୍ବତ ସଞ୍ଜୟ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ସଞ୍ଜୟ ! ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ମୋର ପୁଅମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ କ’ଣ କଲେ ?
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ କିଏ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି !
ଏଠାରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ “ମାମକାଃ” ଅର୍ଥାତ୍ “ମୋର ପୁଅମାନେ” ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ମୂଳ ବିଷୟ ହେଉଛି—ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ଏକାଠି ହେବା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ?
ଆମର ବିଚାର !
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆମେ ତାଙ୍କ ମନରେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଆସକ୍ତି ବିଷୟରେ ଭାବିପାରିବା । ସେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ।
ତଥାପି ଏହି ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲୋକ ଆଧାରରେ ତାଙ୍କ ମନର ସମସ୍ତ ଭାବନା ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଦରକାର ।
୪. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକ — ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୧.୨
ସଞ୍ଜୟ ଉବାଚ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା ତୁ ପାଣ୍ଡବାନୀକଂ ବ୍ୟୂଢଂ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନସ୍ତଦା ।
ଆଚାର୍ଯ୍ୟମୁପସଙ୍ଗମ୍ୟ ରାଜା ବଚନମବ୍ରବୀତ୍ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ !
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ନିଜ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ କ’ଣ ଘଟୁଛି !
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଦେଖି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାରେ ଥିବା ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ମନେ ରଖିବା ଦରକାର ଯେ ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ କେବଳ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କ ମନରେ ଠିକ୍ କେଉଁ ଭାବନା ଥିଲା, ସେଥିପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାବାର୍ତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୫. ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !
ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୌଣସି ଉପଦେଶ ଦେଇନାହାନ୍ତି । ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଉଛି ।
ତଥାପି ଆମେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ପଢ଼ି ନିଜ ଜୀବନ ସହିତ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଯୋଡ଼ିପାରିବା ।
- ଆମେ କେବଳ ନିଜ ପରିବାରର ସ୍ୱାର୍ଥ ଦେଖୁଛୁ କି, ନା ନ୍ୟାୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛୁ ?
- କୌଣସି ଘଟଣାକୁ ବୁଝିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ନିଜ ପକ୍ଷର ଲୋକଙ୍କୁ ଠିକ୍ ବୋଲି ଧରିନେଉଛୁ କି ?
- ଆମେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କି ?
ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଏହି ଘଟଣାରୁ ଆମେ ନେଇପାରୁଥିବା ଆଧୁନିକ ଜୀବନର ଶିକ୍ଷା । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକର ଶବ୍ଦଶଃ ଅର୍ଥ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଉପସଂହାର !
ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ଓ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲୁ ।
ଗୀତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକ, ତାହାର ଅର୍ଥ ଓ ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ପୃଥକ୍ ରଖିବା । ଏହାଦ୍ୱାରା ପାଠକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି ଓ ତାହାରୁ ଆମେ କେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବେ ।
ଭାଗ–୧୧୨ରେ ଜାରି ରହିବ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୧.୩ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ : ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ !