ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୨ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ — ଶ୍ଲୋକ ୧.୩ ଠାରୁ ୧.୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିଲେ । ଏଥିରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏକାଠି ହୋଇଥିବା କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ କ’ଣ କଲେ । ତା’ପରେ ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସୁସଜ୍ଜିତ ସେନାକୁ ଦେଖି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ଏବେ ଆମେ ତୃତୀୟ ଶ୍ଲୋକଠାରୁ ପଢ଼ିବା ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୩ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ! ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଏହି ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଇଛି । ସେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ସେନାପତି ଥିଲେ ।
ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରେ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି ?
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ବିଶାଳତା ଓ ତାହାର ସୁସଜ୍ଜିତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଉଛନ୍ତି । ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ସେନାକୁ ସଜାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ।
ଏହା ହେଉଛି ମୂଳ ଶ୍ଲୋକର ସରଳ ଅର୍ଥ । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନରେ ସେହି ସମୟରେ କେତେ ଭୟ ବା ଚିନ୍ତା ଥିଲା, ତାହା ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ସିଧାସଳଖ କୁହାଯାଇନାହିଁ ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୪ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଏହି ସେନାରେ ବହୁତ ବୀର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଯୁଧାନ, ବିରାଟ ଓ ମହାରଥୀ ଦ୍ରୁପଦ ଅଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଯୁଯୁଧାନଙ୍କୁ ସାତ୍ୟକି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ବିରାଟ ଥିଲେ ମତ୍ସ୍ୟ ଦେଶର ରାଜା । ଦ୍ରୁପଦ ଥିଲେ ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ରାଜା ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପିତା ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରୁ ଆମେ କ’ଣ ବୁଝିବା ?
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ କେବଳ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ନଥିଲେ । ଅନେକ ଅନୁଭବୀ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସେହି ବୀରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୫ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଏହି ସେନାରେ ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ଚେକିତାନ, ପରାକ୍ରମୀ କାଶୀରାଜ, ପୁରୁଜିତ୍, କୁନ୍ତିଭୋଜ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୈବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷରେ ଥିବା ଆଉ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ନାମ କହୁଛନ୍ତି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବ ସେନାରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରାଜା ଓ ବୀରମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳୁଛି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୬ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ପରାକ୍ରମୀ ଯୁଧାମନ୍ୟୁ, ବୀର ଉତ୍ତମୌଜା, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସେନାରେ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାରଥୀ ।
ଏଠାରେ “ସୌଭଦ୍ର” ବୋଲି ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଇଛି । “ଦ୍ରୌପଦେୟ” ବୋଲି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଇଛି ।
“ମହାରଥୀ” ଶବ୍ଦଟି ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ଓ ପରାକ୍ରମ ଥିବା ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ।
ଏହି ଚାରିଟି ଶ୍ଲୋକର ସାରକଥା !
ଏହି ଚାରିଟି ଶ୍ଲୋକରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ନାମ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି । ସେ ପ୍ରଥମେ ସେନାର ବିଶାଳତା ଓ ତାହାକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିଥିବା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ କଥା କହିଛନ୍ତି । ପରେ ସାତ୍ୟକି, ବିରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୀରମାନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ।
ମନେ ରଖିବା କଥା : ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ମୂଳ ପାଠ । ସେଗୁଡ଼ିକର ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ ଶ୍ଲୋକର ଭାବକୁ ସରଳ ଭାଷାରେ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି । ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦେଇଛୁ, ତାହା ମୂଳ ଶ୍ଲୋକର ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ; ତାହା ଶ୍ଲୋକକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ।
ଭାଗ–୧୧୩ରେ ଜାରି ରହିବ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୧.୭ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ : ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ପକ୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ !