ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୩ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ — ଶ୍ଲୋକ ୧.୭ ଠାରୁ ୧.୧୧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ପକ୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଥିଲେ !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ପଢ଼ିଲେ ଯେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ନାମ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥିଲେ । ଏବେ ସେ ନିଜ ପକ୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୭ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ! ଆମ ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ । ମୋର ସେନାର ମୁଖ୍ୟ ନାୟକମାନଙ୍କ ନାମ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ।
ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରେ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି ?
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏବେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ କଥାରୁ ନିଜ ସେନାର ପ୍ରମୁଖ ନାୟକମାନଙ୍କ କଥାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୮ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଆପଣ ନିଜେ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୂରିଶ୍ରବା — ଏମାନେ ଆମ ପକ୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧା ।
ଏଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମେତ ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଥିବା ଅନେକ ଅଭିଜ୍ଞ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ନାମ କହୁଛନ୍ତି ।
କିଛି ନାମର ପରିଚୟ !
- ଭୀଷ୍ମ : କୁରୁବଂଶର ବରିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧା ।
- କର୍ଣ୍ଣ : ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରାକ୍ରମୀ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ।
- କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ : କୁରୁ ରାଜପରିବାରର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୋଦ୍ଧା ।
- ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା : ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ।
- ବିକର୍ଣ୍ଣ : ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଭାଇ ।
- ଭୂରିଶ୍ରବା : ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧା ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୯ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଏହାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆହୁରି ଅନେକ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ମୋ ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗମ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ।
ଏଠାରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା କଥା !
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କେବଳ କେତେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ନାମ କହି ଅଟକି ଯାଇନାହାନ୍ତି । ସେ ନିଜ ସେନାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବୀରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସେହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ । ଏହା ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଉକ୍ତି; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମତ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୦ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଆମର ସେନାବଳ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଏବଂ ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାବଳ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହୁଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାବେଳେ ସାବଧାନ ରହିବା ଦରକାର !
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ “ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତମ୍” ଓ “ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତମ୍” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁବାଦ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ । କେତେକ ଅନୁବାଦରେ ଏହାକୁ “ଅପରିମିତ” ଓ “ପରିମିତ” ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଏକମାତ୍ର ଅର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଥିଲା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ । ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆଗପଛର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୧ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ :
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଥାନରେ ରହି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସବୁ ଦିଗରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ ।
ଏଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ପକ୍ଷର ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ କହୁଛନ୍ତି ।
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଲୋକର ସାରକଥା !
ପ୍ରଥମେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ । ତା’ପରେ ସେ ନିଜ ପକ୍ଷର ବୀରମାନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ । ସେ ନିଜ ସେନାର ଶକ୍ତି ଓ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳ ବିଷୟରେ କହିବା ସହିତ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ।
ଏହି ଘଟଣା ଆମକୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ଓ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାଏ ।
ମନେ ରଖିବା କଥା : ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ମୂଳ ପାଠ । ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ ଓ ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ପାଠକୁ ସରଳ ଭାବେ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି । ଯେଉଁଠାରେ ଏକାଧିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ସେହି ଭିନ୍ନତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ।
ଭାଗ–୧୧୪ରେ ଜାରି ରହିବ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୧.୧୨ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ : ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ଏବଂ ତା’ପରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ କ’ଣ ଘଟିଲା !