ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୮ : ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟବିଦାରକ ଆତ୍ମସଂଘର୍ଷ ଓ କୁଳଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଭୟ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ !
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମୀୟ, ଗୁରୁଜନ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ, ସେ କହୁଥିଲେ—ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା, ସେହିମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ଏସବୁ ନେଇ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି ?
ଏବେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆହୁରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଛି । ସେ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିବା ଓ ମାରିବା କଥା ଭାବୁନାହାନ୍ତି । ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ପରିବାର, ପରମ୍ପରା ଓ ସମାଜର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହେବ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛନ୍ତି ।
ଆସନ୍ତୁ, ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ୩୬ ନମ୍ବର ଶ୍ଲୋକରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା । ପ୍ରଥମେ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକକୁ ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ ପଢ଼ିବା, ତା’ପରେ ତାହାର ସରଳ ଭାବାର୍ଥ ବୁଝିବା ।
୨. ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରି କେଉଁ ସୁଖ ମିଳିବ ?
ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୬ !
ନିହତ୍ୟ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ନଃ କା ପ୍ରୀତିଃ ସ୍ୟାଜ୍ଜନାର୍ଦନ ।
ପାପମେବାଶ୍ରୟେଦସ୍ମାନ୍ ହତ୍ୱୈତାନାତତାୟିନଃ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି—ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ଆମକୁ କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ ? ସେମାନେ ଆମର ଆତ୍ମୀୟ । ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବା ଦ୍ୱାରା ଆମ ଉପରେ ପାପ ଆସିବ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି ।
ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ । ସେ ଜଣେ ମହାନ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର । ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୂଆ କଥା ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଆଜି ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ପଡ଼ୁଛି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି ତାଙ୍କ ନିଜ ପରିବାରର ଲୋକ, ପିଲାଦିନରୁ ଚିହ୍ନିଥିବା ଆତ୍ମୀୟ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଜନ ।
ତେଣୁ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଧନୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପଚାରୁଛି—ଯେଉଁ ବିଜୟ ପାଇଁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ତ ବହିବ, ସେହି ବିଜୟରେ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ କେଉଁଠି ?
୩. ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ହରାଇ ସୁଖୀ ହେବା କିପରି ସମ୍ଭବ ?
ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୭ !
ତସ୍ମାନ୍ନାର୍ହା ବୟଂ ହନ୍ତୁଂ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ ସ୍ୱବାନ୍ଧବାନ୍ ।
ସ୍ୱଜନଂ ହି କଥଂ ହତ୍ୱା ସୁଖିନଃ ସ୍ୟାମ ମାଧବ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ହେ ମାଧବ ! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଆମର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ । ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବା ଆମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୋର ମନ କହୁଛି । ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଆମେ କିପରି ସୁଖୀ ହେବୁ ?
ଏହି କଥାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର କୋମଳତା ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବୀରତ୍ୱ ଅଛି, ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯୁଦ୍ଧକଳା ଅଛି । କିନ୍ତୁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ହରାଇବାର କଳ୍ପନା ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରୁଛି ।
ଭକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏଠାରେ ଆମେ ଗୋଟିଏ କଥା ଅନୁଭବ କରିପାରିବା—ମଣିଷର ଜୀବନରେ କେବଳ ଧନ, ରାଜ୍ୟ ଓ ବାହ୍ୟ ସଫଳତା ହିଁ ସବୁକିଛି ନୁହେଁ । ସ୍ନେହ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ମାନବିକତାର ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ମୂଲ୍ୟ ଅଛି ।
ତେବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି ଭାବନା ଠିକ୍ କି ଭୁଲ୍, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କି ନୁହେଁ—ଏହାର ଉତ୍ତର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୁଝାଇବେ । ଏହି କାରଣରୁ ଗୀତାର ଉପଦେଶ ଆମ ପାଇଁ ଏତେ ମୂଲ୍ୟବାନ ।
୪. ଲୋଭ ମଣିଷର ବିବେକକୁ ଢାଙ୍କି ଦିଏ !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୮ !
ଯଦ୍ୟପ୍ୟେତେ ନ ପଶ୍ୟନ୍ତି ଲୋଭୋପହତଚେତସଃ ।
କୁଳକ୍ଷୟକୃତଂ ଦୋଷଂ ମିତ୍ରଦ୍ରୋହେ ଚ ପାତକମ୍ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମନ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ପରିବାର ନଷ୍ଟ ହେବାର ଦୋଷ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହ କରିବାର ପାପକୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ପକ୍ଷରୁ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ମନୋଭାବ ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମତରେ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଲୋଭ ମଣିଷକୁ ଏପରି ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ ଯେ ସେ ଭଲମନ୍ଦ ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ହରାଇ ବସେ ।
ପ୍ରକୃତରେ, ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭ ଜାଗେ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ଅଣଦେଖା କରିପାରେ । ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ସେ ସମ୍ପର୍କ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛାଏ ନାହିଁ ।
ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ମନକୁ ଅହଂକାର ଓ ଲୋଭରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ମରଣ, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ସତ୍ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଭାବରୁ ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁଥିବା ଏକ ଶିକ୍ଷା ।
୫. ନିଜେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୯ !
କଥଂ ନ ଜ୍ଞେୟମସ୍ମାଭିଃ ପାପାଦସ୍ମାନ୍ନିବର୍ତ୍ତିତୁମ୍ ।
କୁଳକ୍ଷୟକୃତଂ ଦୋଷଂ ପ୍ରପଶ୍ୟଦ୍ଭିର୍ଜନାର୍ଦନ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି—ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ! ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଜାଣୁଛୁ ଯେ ପରିବାର ନଷ୍ଟ ହେବାର ଅନେକ ଅନର୍ଥ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ଆମେ କାହିଁକି ଏହି ପାପରୁ ନିଜକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ନାହିଁ ?
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି—ଯଦି ମଣିଷ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ଜାଣିଥାଏ, ତେବେ ତାକୁ ଭଲମନ୍ଦ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ।
କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ ପାଠକବନ୍ଧୁମାନେ, ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଅର୍ଜୁନ ଏହି ସମୟରେ ଶୋକ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ କଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଉଠୁଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଯୁକ୍ତି । ଗୀତାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷକୁ ଜ୍ଞାନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ବୁଝାଇବା ।
୬. ପରିବାରର ଭଲ ପରମ୍ପରା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସମାଜ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୪୦ !
କୁଳକ୍ଷୟେ ପ୍ରଣଶ୍ୟନ୍ତି କୁଳଧର୍ମାଃ ସନାତନାଃ ।
ଧର୍ମେ ନଷ୍ଟେ କୁଳଂ କୃତ୍ସ୍ନମଧର୍ମୋଽଭିଭବତ୍ୟୁତ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ପରିବାର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେହି ପରିବାରର ପୁରୁଣା ଧାର୍ମିକ ଓ ନୈତିକ ପରମ୍ପରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଧର୍ମ ଓ ସଦାଚାର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲେ ଅଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଯାଏ ।
ଏଠାରେ ‘କୁଳଧର୍ମ’ କହିଲେ ପରିବାରରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ନୀତି, ଦାୟିତ୍ୱ, ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ଓ ଭଲ ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝାଯାଇପାରେ ।
ଯେଉଁ ଘରେ ବଡ଼ମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ଛୋଟମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରାଯାଏ, ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ସାହାଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେହି ଘରର ପରିବେଶ ଶାନ୍ତିମୟ ହୁଏ । ଯଦି ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ପରିବାରର ଏକତା ଓ ସମାଜର ନୈତିକ ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ ।
ଏହା ହେଉଛି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚିନ୍ତାର ମୂଳ ଭାବ । ଏହାକୁ ଆମେ ପରିବାରରେ ସ୍ନେହ, ସତ୍ୟ, ଦୟା ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଏକ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା ।
୭. ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଲେ ମଣିଷର ଜୀବନ ଦୁଃଖମୟ ହୋଇପାରେ !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୪୧ !
ଅଧର୍ମାଭିଭବାତ୍ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଦୁଷ୍ୟନ୍ତି କୁଳସ୍ତ୍ରିୟଃ ।
ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଦୁଷ୍ଟାସୁ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ ଜାୟତେ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରଃ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼େ, ସେତେବେଳେ ପରିବାରର ସାମାଜିକ ଓ ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ ହେବାର ଭୟ ରହେ । ତାହାର ପରିଣାମରେ ସମାଜରେ ଅନେକ ଅନର୍ଥ ଘଟିପାରେ ବୋଲି ସେ ଆଶଙ୍କା କରୁଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜର ପରିବାର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ । ଏହାକୁ ଆଜିର ସମାଜରେ ନାରୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା କିମ୍ବା କାହାର ଜନ୍ମ ଆଧାରରେ ଉଚ୍ଚନୀଚ ବିଚାର କରିବାର ଆଧାର ଭାବେ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଆମେ ଏଠାରୁ ଯେଉଁ ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା, ତାହା ହେଉଛି—ଯୁଦ୍ଧ, ହିଂସା ଓ ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତାରେ ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଶାନ୍ତି ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ । ତେଣୁ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ମଣିଷ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହିତ ଭାବିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୮. ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୪୨ !
ସଙ୍କରୋ ନରକାୟୈବ କୁଳଘ୍ନାନାଂ କୁଳସ୍ୟ ଚ ।
ପତନ୍ତି ପିତରୋ ହ୍ୟେଷାଂ ଲୁପ୍ତପିଣ୍ଡୋଦକକ୍ରିୟାଃ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମତରେ, ପରିବାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଅନର୍ଥର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି । ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଜଳଦାନ ଭଳି କର୍ମ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଧାରଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହାକୁ ଗୀତାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆଶଙ୍କା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ।
ଭକ୍ତିର ଭାବରେ ଭାବିଲେ, ଏହି କଥା ଆମକୁ ନିଜ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଭଲ ଶିକ୍ଷାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର ଦେବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ମନେ ପକାଇପାରେ ।
ଆମେ ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ, ସେହି ପରିବାରର ଭଲ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ । ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ମାତାପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦୁଃଖୀ ମଣିଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟବାନ ସଂସ୍କାର ।
୯. ପରମ୍ପରା ନଷ୍ଟ ହେବାର ଭୟ !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୪୩ !
ଦୋଷୈରେତୈଃ କୁଳଘ୍ନାନାଂ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରକାରକୈଃ ।
ଉତ୍ସାଦ୍ୟନ୍ତେ ଜାତିଧର୍ମାଃ କୁଳଧର୍ମାଶ୍ଚ ଶାଶ୍ୱତାଃ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଦୋଷ ଓ ଅନର୍ଥ ଯୋଗୁଁ ସମାଜର ପ୍ରଚଳିତ ଆଚାରବିଚାର ଓ ପରିବାରର ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ଏହା ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମୟର ସାମାଜିକ ଧାରଣା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କିତ ତାଙ୍କ ଆଶଙ୍କାର ଅଂଶ । ଏଠାରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜାତି ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣାକୁ ଆଜିର ମଣିଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାର ନିୟମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଆଜିର ଜୀବନରେ ଆମେ ଏହି ଭାବରୁ ଏତିକି ଶିଖିପାରିବା ଯେ ଯେକୌଣସି ବଡ଼ ସାମାଜିକ ସଙ୍କଟ ମଣିଷର ଜୀବନ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରିବାରର ଶାନ୍ତିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇପାରେ । ତେଣୁ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି, ନ୍ୟାୟ, ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ଦୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର ।
୧୦. ଅର୍ଜୁନ ଶୁଣିଥିବା ପରମ୍ପରାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି !
ଶ୍ଲୋକ ୧.୪୪ !
ଉତ୍ସନ୍ନକୁଳଧର୍ମାଣାଂ ମନୁଷ୍ୟାଣାଂ ଜନାର୍ଦନ ।
ନରକେଽନିୟତଂ ବାସୋ ଭବତୀତ୍ୟନୁଶୁଶ୍ରୁମ ॥
ସରଳ ଭାବାର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ! ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପରିବାରର ଧର୍ମ ଓ ପରମ୍ପରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ ପରମ୍ପରାରୁ ଶୁଣିଆସିଛୁ ।
ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କର ଶୁଣିଥିବା ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ । ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସକୁ ମନେ ପକାଇ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ।
ପ୍ରିୟ ପାଠକବନ୍ଧୁମାନେ, ଏହି ସବୁ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବାବେଳେ ଆମେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶୋକାକୁଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରିନାହାନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଯୁକ୍ତିକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଶିକ୍ଷା ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ ।
ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରୁ ହିଁ ଗୀତାର ମହାନ ଉପଦେଶର ଆରମ୍ଭ ହେବ । ଅର୍ଜୁନ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏକାକୀ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନର ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବେ ।
ଏହିଠାରେ ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କ କରୁଣାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା । ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଦିଗହରା ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ଠିକ୍ ପଥ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକର ଆବଶ୍ୟକତା ହୁଏ । ଗୀତା ଆମକୁ ସେହି ପଥରେ ନେଇଯାଏ ।
ଏହି ଭାଗରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା ?
୧. ଲୋଭ ମଣିଷର ବିବେକକୁ ଢାଙ୍କି ଦେଇପାରେ ।
୨. ଧନ ଓ ବିଜୟଠାରୁ ସ୍ନେହ, ନୈତିକତା ଓ ମାନବିକତାର ମୂଲ୍ୟ ଅଧିକ ଗଭୀର ।
୩. ପରିବାରରେ ଭଲ ସଂସ୍କାର, ଦୟା, ସତ୍ୟ ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆମର ଦାୟିତ୍ୱ ।
୪. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଯୁକ୍ତିକୁ ବୁଝିବା ସହିତ ଆମେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ । ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ହିଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିବାର ପଥ ଦେଖାଇବ ।
ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—
ହେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ! ଆମ ମନରୁ ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରନ୍ତୁ । ଆମକୁ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲିବାର ସାହସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ପ୍ରେମ ଦିଅନ୍ତୁ । ଆମ ଦୁଃଖରେ ଆମକୁ ଠିକ୍ ପଥ ଦେଖାନ୍ତୁ । ଜୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ !
ଭାଗ–୧୧୯ରେ ଜାରି ରହିବ — ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶେଷ ଯୁକ୍ତି, ତାଙ୍କର ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ି ରଥରେ ବସିଯିବାର କରୁଣ ଦୃଶ୍ୟ