ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ !

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ–୧୧୭

ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ — ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୮ ଠାରୁ ୧.୩୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ !

ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ପଢ଼ିଲେ ଯେ ଅର୍ଜୁନ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଗୁରୁଜନ, ପିତାମହ, ଭାଇ, ପୁଅ, ନାତି ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର କରୁଣା ଓ ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ।

ଏବେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ମନର ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି । ଏହି ଅଂଶରେ ତାଙ୍କର ମାନସିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୮ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ୱେମଂ ସ୍ୱଜନଂ କୃଷ୍ଣ ଯୁଯୁତ୍ସୁଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ ।
ସୀଦନ୍ତି ମମ ଗାତ୍ରାଣି ମୁଖଂ ଚ ପରିଶୁଷ୍ୟତି ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ — ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୋର ଏହି ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ମୋର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଉଛି ଏବଂ ମୋର ପାଟି ଶୁଖିଯାଉଛି ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଭାବ !

ଅର୍ଜୁନ ଜଣେ ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁଭବ ହେଲା । ଏଠାରେ ଗୀତା ତାଙ୍କ ମନର ଦୁଃଖ ସହିତ ଶରୀରରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୯ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ବେପଥୁଶ୍ଚ ଶରୀରେ ମେ ରୋମହର୍ଷଶ୍ଚ ଜାୟତେ ।
ଗାଣ୍ଡୀବଂ ସ୍ରଂସତେ ହସ୍ତାତ୍ତ୍ୱକ୍ଚୈବ ପରିଦହ୍ୟତେ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ମୋର ଶରୀର କମ୍ପି ଉଠୁଛି ଏବଂ ଲୋମ ଟାଙ୍କୁରି ହେଉଛି । ମୋ ହାତରୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ଖସିଯାଉଛି ଏବଂ ମୋର ଚର୍ମ ଜଳିଲା ପରି ଅନୁଭବ ହେଉଛି ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତା ଏତେ ବଢ଼ିଗଲା ଯେ ସେ ଧନୁକୁ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଧରି ରଖିପାରୁନଥିଲେ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୦ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ନ ଚ ଶକ୍ନୋମ୍ୟବସ୍ଥାତୁଂ ଭ୍ରମତୀବ ଚ ମେ ମନଃ ।
ନିମିତ୍ତାନି ଚ ପଶ୍ୟାମି ବିପରୀତାନି କେଶବ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ହେ କେଶବ ! ମୁଁ ଆଉ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇପାରୁନାହିଁ । ମୋର ମନ ଘୂରିଲା ପରି ଲାଗୁଛି । ମୁଁ ସବୁ ଦିଗରେ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖୁଛି ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ କ’ଣ ଘଟୁଥିଲା ?

ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ଶାରୀରିକ ଦୁର୍ବଳତା ସହିତ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି । ଯୁଦ୍ଧର ପରିଣାମକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି । ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁଛି ଯେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରୁ ଭଲ ଫଳ ମିଳିବ ନାହିଁ ।

ଏହା ହେଉଛି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନିଜ କଥା । ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୀତାର ଉପଦେଶ ଦେଇନାହାନ୍ତି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୧ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ନ ଚ ଶ୍ରେୟୋଽନୁପଶ୍ୟାମି ହତ୍ୱା ସ୍ୱଜନମାହବେ ।
ନ କାଙ୍କ୍ଷେ ବିଜୟଂ କୃଷ୍ଣ ନ ଚ ରାଜ୍ୟଂ ସୁଖାନି ଚ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ମାରି ମୁଁ କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ । ମୋର ବିଜୟ ଦରକାର ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ଦରକାର ନାହିଁ, ଏପରିକି ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଦରକାର ନାହିଁ ।

ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ମନର ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଉଛନ୍ତି । ଯଦି ବିଜୟ ପାଇବା ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ସେହି ବିଜୟର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଯୁଦ୍ଧର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ତାହାର ପରିଣାମକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୨ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

କିଂ ନୋ ରାଜ୍ୟେନ ଗୋବିନ୍ଦ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀବିତେନ ବା ।
ଯେଷାମର୍ଥେ କାଙ୍କ୍ଷିତଂ ନୋ ରାଜ୍ୟଂ ଭୋଗାଃ ସୁଖାନି ଚ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ହେ ଗୋବିନ୍ଦ ! ଆମ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକତା ? ଭୋଗବିଳାସରେ କ’ଣ ଲାଭ ? ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ? ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ଭୋଗବିଳାସ ଚାହୁଁଛୁ, ସେମାନେ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଯିବେ, ତେବେ ଏସବୁ କାହା ପାଇଁ ?

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚିନ୍ତାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି । ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁଖ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ସେମାନେ ନଥିଲେ ସେହି ସୁଖ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯିବ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୩ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ତ ଇମେଽବସ୍ଥିତା ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା ଧନାନି ଚ ।
ଆଚାର୍ଯ୍ୟାଃ ପିତରଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତଥୈବ ଚ ପିତାମହାଃ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ଚାହୁଁଛୁ, ସେହି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପିତୃତୁଲ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ପୁତ୍ର ଓ ପିତାମହମାନେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ବାଜି ଲଗାଇଛନ୍ତି ।

ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ନିକଟ ସମ୍ପର୍କକୁ ମନେ ପକାଉଛନ୍ତି । ଯୁଦ୍ଧର ଫଳ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ଜିତିବା ବା ହାରିବା ନୁହେଁ; ଏହାରେ ପରିବାରର ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବିପଦରେ ପଡ଼ିବ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୪ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ମାତୁଲାଃ ଶ୍ୱଶୁରାଃ ପୌତ୍ରାଃ ଶ୍ୟାଲାଃ ସମ୍ବନ୍ଧିନସ୍ତଥା ।
ଏତାନ୍ନ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଘ୍ନତୋଽପି ମଧୁସୂଦନ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ହେ ମଧୁସୂଦନ ! ଏଠାରେ ମୋର ମାମୁ, ଶ୍ୱଶୁର, ନାତି, ଶଳା ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ମୋତେ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପ୍ରତି ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି । ଏହା ତାଙ୍କ ମନରେ ଥିବା କରୁଣାର ଗଭୀରତାକୁ ଦର୍ଶାଉଛି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୩୫ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଅପି ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରାଜ୍ୟସ୍ୟ ହେତୋଃ କିଂ ନୁ ମହୀକୃତେ ।
ନିହତ୍ୟ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ନଃ କା ପ୍ରୀତିଃ ସ୍ୟାଜ୍ଜନାର୍ଦନ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ହେ ଜନାର୍ଦନ ! ତିନିଲୋକର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ । ତେବେ କେବଳ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମାରି ଆମେ କି ସୁଖ ପାଇବୁ ?

ଅର୍ଜୁନ ଏଠାରେ ନିଜ ମତକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ବିଜୟ ଅପେକ୍ଷା ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ । ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାରେ ସେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି ।

ଏହି ଭାଗର ସାରକଥା !

ଏହି ଆଠଟି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ମିଳୁଛି ।

ପ୍ରଥମେ ସେ ନିଜ ଶରୀରରେ ଦୁର୍ବଳତା, କମ୍ପନ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଅନୁଭବ କଲେ । ପରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ପାଇବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଜୀବନର ସୁଖ ଭାଗ କରିବାକୁ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ମିଳୁଥିବା ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ ।

ମୂଳ ଗୀତାରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି : ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶାରୀରିକ ଅସ୍ଥିରତା, ଦୁଃଖ, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ମାରିବା ପ୍ରତି ଅନିଚ୍ଛା ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନାଗ୍ରହ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ଆମର ଚିନ୍ତନ : ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବଡ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସାମ୍ନା କରେ, ସେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ଭାବନା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହୋଇପାରେ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଆମକୁ ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ । ଏହା ଆମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକର ସିଧାସଳଖ ଅଂଶ ନୁହେଁ ।

ଭାଗ–୧୧୮ରେ ଜାରି ରହିବ — ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ମାରିବାର ଅନ୍ୟ କେଉଁ କେଉଁ ଅନର୍ଥ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଏବଂ କାହିଁକି ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ !