ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଯାତ୍ରା ଓ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଶାସନ!

ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ଗଦ୍ୟରେ!

ଭାଗ – ୨୧ : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଯାତ୍ରା ଓ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଶାସନ!

ଲେଖକ : ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର MA, LLB, IRS (Retired)

୧. ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ ନୂଆ ଦିନର ଆରମ୍ଭ!

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା । ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ବୀର ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜପରିବାର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଜାପାଳନ ବିଷୟରେ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହିଥିଲେ ।

ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମନରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତି ଫେରିଆସିଲା । ତାଙ୍କ ମନରେ ଥିବା ଶୋକ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କିଛି ପରିମାଣରେ ଦୂର ହେଲା । ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ, ରାଜା ହେବାର ଅର୍ଥ କେବଳ ସିଂହାସନରେ ବସିବା ନୁହେଁ । ରାଜା ହେବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁଖଦୁଃଖ ବୁଝିବା, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ।

ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦେହାବସାନ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଫେରିଲେ । ସେଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।

[ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସନ୍ଦର୍ଭ — ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଦ ୧୪୦–୧୪୯ ।]

୨. ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଶାସନରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସୁଖୀ ହେଲେ!

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ ଶାସନର ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ନଥିଲା ଅନ୍ୟାୟ କରି ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିବାର ଇଚ୍ଛା । ନଥିଲା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇ ନିଜ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରାଇବାର ଅଭିଳାଷ । ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିରେ ବଞ୍ଚନ୍ତୁ ।

ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ଦେଶରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଫେରିଆସିଲା । ଚାଷୀମାନେ ଭଲ ଫସଲ ପାଇଲେ । ଗୋପାଳକମାନେ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେଇ ସୁଖରେ ରହିଲେ । ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲା । ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ମନ ଦେଇପାରିଲେ । ରାଜ୍ୟରେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ଶାନ୍ତି ଓ ଆଶ୍ୱାସନାର ଭାବ ବଢ଼ିଲା ।

ଏହା କେବଳ ଜଣେ ରାଜାଙ୍କ ସଫଳତାର କାହାଣୀ ନୁହେଁ । ଏହା ଆମକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶିଖାଏ । ଶାସକ ଯଦି ନ୍ୟାୟବାନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଭୟରେ ଜୀବନ ବିତାଇପାରନ୍ତି । ଘରର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟବାନ ହେଲେ ପରିବାରରେ ଶାନ୍ତି ରହେ । ସମାଜର ନେତା ସଚ୍ଚୋଟ ହେଲେ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ ।

[ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସନ୍ଦର୍ଭ — ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଦ ୬–୨୧ ।]

୩. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ରହିଲେ!

ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବ ପରିବାରର ଦୁଃଖ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇନଥିଲା । ଅନେକ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ହରାଇ ସମସ୍ତେ ମନରେ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଲେ । ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସାହସ ଦେଉଥିଲା ।

କୁନ୍ତୀ, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ୱାସନା ପାଉଥିଲେ । ସେ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାରଥି ନଥିଲେ । ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ ।

କିଛି ସମୟ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ରହିବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ହେଲା । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଯାଦବମାନେ ତାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିଲେ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଦ୍ୱାରକା ଯିବାର ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ ।

[ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସନ୍ଦର୍ଭ — ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଦ ୨୨–୨୪ ।]

୪. ବିଦାୟର ସମୟ ଆସିଲା!

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକା ଯିବେ ବୋଲି ଶୁଣି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମନରେ ମିଶ୍ର ଭାବନା ଜାଗିଲା । ଏକ ପଟେ ସେମାନେ ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ନିଜ ନଗରୀକୁ ଫେରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଅନ୍ୟ ପଟେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାର କଥା ଭାବି ସେମାନଙ୍କ ମନ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିଲା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଭେଟିଲେ । ପରିବାରର ବୟସ୍କମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ । ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଥା ହେଲେ । ତାଙ୍କ ବିଦାୟରେ ରାଜପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।

ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆମ ଦୁଃଖରେ ଆମ ପାଖରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି, ଆମକୁ ସାହସ ଦିଅନ୍ତି ଓ ଆମର ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ସେ ଦୂରକୁ ଯିବାବେଳେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ । ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତି ଏହି ଘଟଣାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।

[ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସନ୍ଦର୍ଭ — ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଦ ୨୪–୪୨ ।]

୫. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରଥ ଦ୍ୱାରକା ଅଭିମୁଖେ ଚାଲିଲା!

ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ । ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ । ଉଦ୍ଧବ ଓ ସାତ୍ୟକି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ । ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନିରେ ଯାତ୍ରାର ପରିବେଶ ମୁଖରିତ ହେଲା ।

ରାଜପଥର ଦୁଇ ପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଠିଆ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ । ନାରୀମାନେ ଅଟ୍ଟାଳିକା ଉପରୁ ପୁଷ୍ପ ବିଞ୍ଚୁଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ମାନର ଭାବ ରଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଜଣେ ରାଜକୀୟ ଅତିଥିଙ୍କ ବିଦାୟ ନଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଥିଲା ନିଜର ଅତି ପ୍ରିୟ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କଠାରୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦୂରେଇ ଯିବାର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ।

[ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସନ୍ଦର୍ଭ — ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଦ ୪୩–୫୨ ।]

୬. ଏହି କାହାଣୀ ଆମକୁ କ’ଣ ଶିଖାଏ!

[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]

ପ୍ରିୟ ପାଠକ, ଏହି କାହାଣୀରୁ ଆମେ ତିନୋଟି କଥା ଶିଖିପାରିବା ।

ପ୍ରଥମ କଥା, ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଭୁଲିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନେକ ଦୁଃଖ ସହିଥିଲେ । ତଥାପି ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବିଲେ ।

ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା, ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞ ରହିବା ଉଚିତ । ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହକୁ କେବେ ଭୁଲି ନଥିଲେ ।

ତୃତୀୟ କଥା, ଭକ୍ତି କେବଳ ପୂଜା କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ସତ୍ୟ, ଦୟା, ନ୍ୟାୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଅଂଶ ।

ଆମେ ଯଦି ନିଜ ଘରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରିବା, ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଓ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବରେ କରିବା, ତେବେ ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ ।

୭. ହୃଦୟରୁ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାର୍ଥନା!

[ଆମର ଭକ୍ତିମୟ ପ୍ରାର୍ଥନା — ଏହା ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ପଦ ନୁହେଁ ।]

ହେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ !

ଆମ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର କର । ଆମକୁ ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଶକ୍ତି ଦିଅ । ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବାକୁ ହୃଦୟ ଦିଅ । ଆମେ ଯେଉଁ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଛୁ, ତାହା ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବାକୁ ଶିଖାଅ ।

ଆମର ସୁଖରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଭୁଲି ନଯାଉ । ଆମର ଦୁଃଖରେ ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହରାଇ ନଦେଉ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଭାବ ରଖିବାକୁ ଆମକୁ ଶିଖାଅ ।

ହେ ଗୋବିନ୍ଦ ! ଆମର ମନ, ବଚନ ଓ କର୍ମକୁ ପବିତ୍ର କର । ଆମକୁ ତୁମ ଚରଣରେ ଶରଣ ନେବାର ଶକ୍ତି ଦିଅ ।

ଜୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ । ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ ।

୮. ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସନ୍ଦର୍ଭ!

ଏହି ଅଂଶର କାହାଣୀ ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ, ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ, ପଦ ୧–୫୨ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ରାଜ୍ୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଯିବାର ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପରିବାରର ବିଦାୟବେଦନା ଓ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ରହିଛି । ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗଦ୍ୟଟି ମୂଳ ପଦଗୁଡ଼ିକର ସରଳ କାହାଣୀମୂଳକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ଏହା ମୂଳ ପଦର ଶବ୍ଦଶଃ ଉଦ୍ଧୃତି ନୁହେଁ ।

ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ: ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ — ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ⁠

ଆଗାମୀ ଭାଗ – ୨୨ : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଯାତ୍ରାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା, ରାସ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଓ ଦ୍ୱାରକାବାସୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱାଗତ ।