ଗଦ୍ୟ ମହା ଭାରତ ଭାଗ- ୧୩୪ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ — ଜ୍ଞାନକର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ : ଯୋଗର ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଯୋଗର ଇତିହାସ !
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ କାମନା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସଂଯମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ଗଭୀର କଥା କହୁଛନ୍ତି । ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି କର୍ମଯୋଗ କୌଣସି ନୂତନ ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ । ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥ ଦେଖାଇ ଆସିଛି । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିବାକୁ ଯାଉଛି ।
୨. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କୁ ଏହି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୧ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଶ୍ରୀଭଗବାନୁବାଚ ।
ଇମଂ ବିବସ୍ୱତେ ଯୋଗଂ ପ୍ରୋକ୍ତବାନହମବ୍ୟୟମ୍ ।
ବିବସ୍ୱାନ୍ ମନବେ ପ୍ରାହ ମନୁରିକ୍ଷ୍ୱାକବେଽବ୍ରବୀତ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଯୋଗର ଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । ବିବସ୍ୱାନ୍ ଏହି ଜ୍ଞାନ ମନୁଙ୍କୁ ଦେଲେ ଏବଂ ମନୁ ତାହା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ । ଏହିପରି ଏହି ଯୋଗର ଶିକ୍ଷା ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହା ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ କର୍ମଯୋଗ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗ ନୁହେଁ; ଏହା ରାଜା, ଶାସକ ଓ ସମାଜର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଚିତ ଜୀବନପଦ୍ଧତି ।
୩. ଯୋଗର ପରମ୍ପରା କାଳକ୍ରମେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୨ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଏବଂ ପରମ୍ପରାପ୍ରାପ୍ତମିମଂ ରାଜର୍ଷୟୋ ବିଦୁଃ ।
ସ କାଲେନେହ ମହତା ଯୋଗୋ ନଷ୍ଟଃ ପରନ୍ତପ ॥
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଏହି ଯୋଗ ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଜାଣିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା । ଏଠାରେ ଲୁପ୍ତ ହେବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏହି ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା । ଧର୍ମର ନାମ ରହିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା—ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ—ମନୁଷ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇପାରେ । ଏହି କାରଣରୁ ଭଗବାନ ପୁନର୍ବାର ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି ।
୪. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶେଷ ସ୍ନେହ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୩ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏକ ବିଶେଷ କଥା କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ସ ଏବାୟଂ ମୟା ତେଽଦ୍ୟ ଯୋଗଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପୁରାତନଃ ।
ଭକ୍ତୋଽସି ମେ ସଖା ଚେତି ରହସ୍ୟଂ ହ୍ୟେତଦୁତ୍ତମମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଯୋଗର ଜ୍ଞାନ ଆଜି ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଉଛନ୍ତି । କାରଣ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଓ ବନ୍ଧୁ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏକ ଉତ୍ତମ ରହସ୍ୟ । ଏଠାରେ ଆମେ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ପାଉଛୁ । ଭଗବାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରାଯାଏ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ଦୁଇଟି ଗୁଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟ କରିଛି ।
୫. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଲା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତ ତାଙ୍କ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମାନବ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି । ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କୁ ଏହି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଉଠିଲା । ଏହା ଭକ୍ତିର ଅଭାବ ନୁହେଁ । ବରଂ ଭଗବାନଙ୍କ କଥାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଜଣେ ଶିଷ୍ୟର ସତ୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସା । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୀତାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ଯାଉଛି ।
୬. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୪ ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଅପରଂ ଭବତୋ ଜନ୍ମ ପରଂ ଜନ୍ମ ବିବସ୍ୱତଃ ।
କଥମେତଦ୍ ବିଜାନୀୟାଂ ତ୍ୱମାଦୌ ପ୍ରୋକ୍ତବାନିତି ॥
ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି—ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ତ ଏବେ ହୋଇଛି ଏବଂ ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କ ଜନ୍ମ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛି । ତେବେ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଯୋଗର ଜ୍ଞାନ ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଦେଇଥିଲେ ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜର ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କି ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ? ନା ସେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତରୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ ? ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମର ରହସ୍ୟ ବୁଝାଇବେ ।
୭. ଭଗବାନଙ୍କ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାନ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୫ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ବହୂନି ମେ ବ୍ୟତୀତାନି ଜନ୍ମାନି ତବ ଚାର୍ଜୁନ ।
ତାନ୍ୟହଂ ବେଦ ସର୍ବାଣି ନ ତ୍ୱଂ ବେତ୍ଥ ପରନ୍ତପ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି—ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ତୁମର ଓ ମୋର ଅନେକ ଜନ୍ମ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଛି । ସେହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜାଣିନାହଁ । ଏହି ଉତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ଓ ସାଧାରଣ ଜୀବର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସୂଚାଇଛନ୍ତି । ସାଧାରଣ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜର ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ସର୍ବଜ୍ଞ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଅଜ୍ଞାତ ନୁହେଁ । ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟତାର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ ।
୮. ଭଗବାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ସାଧାରଣ ଜନ୍ମ ନୁହେଁ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୬ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଅଜୋଽପି ସନ୍ନବ୍ୟୟାତ୍ମା ଭୂତାନାମୀଶ୍ୱରୋଽପି ସନ୍ ।
ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ୱାମଧିଷ୍ଠାୟ ସମ୍ଭବାମ୍ୟାତ୍ମମାୟୟା ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସେ ଜନ୍ମରହିତ, ଅବିନାଶୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଆଧାର କରି ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଦରକାର । ସାଧାରଣ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଅନୁସାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ କୌଣସି କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାରକୁ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଜନ୍ମ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
୯. ଏହି ଉପଦେଶର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ଛଅଟି ଶ୍ଲୋକ ଆମକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିବାର ଆରମ୍ଭିକ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମ ଓ କର୍ମଯୋଗର ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ । ସମୟକ୍ରମେ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଏହା ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି । ଏହା ସହିତ ସେ ନିଜର ଦିବ୍ୟତା ଓ ଜନ୍ମରହିତ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି । ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଗଭୀର ଆସ୍ଥାର ବିଷୟ । ଭଗବାନ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାନ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିବେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ହାନି ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ କାହିଁକି ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୪.୭ ଓ ୪.୮ ଶ୍ଲୋକରେ ଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅବତାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଆଲୋଚନା କରିବା । ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା, ସାଧୁଜନଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟଶକ୍ତିର ବିନାଶ ପାଇଁ ଭଗବାନ କିପରି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତାହା ଜାଣିବା ।