ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ-୧୩୫ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ — ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାର !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୩୫
୧. ଧର୍ମର ଅବନତି ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାର !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଥିଲେ । ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ । ସେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଆବଶ୍ୟକ ମନେ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜଗତରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି । ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏହାର କାରଣ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ କମିଯାଏ ଓ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାର ବିଷୟରେ ଘୋଷଣା — ଶ୍ଲୋକ ୪.୭ !
ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ୟ ଗ୍ଲାନିର୍ଭବତି ଭାରତ ।
ଅଭ୍ୟୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ୟ ତଦାତ୍ମାନଂ ସୃଜାମ୍ୟହମ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି — ହେ ଭାରତବଂଶୀ ଅର୍ଜୁନ ! ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ହୁଏ ଏବଂ ଅଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରକଟ କରେ ।
ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ କେବଳ ପୂଜାପାଠ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନୁହେଁ । ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସଦାଚାର ଓ ମାନବିକତା । ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଅନ୍ୟାୟ, ଅତ୍ୟାଚାର, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାର ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମାଜରେ ଧର୍ମର ଅବନତି ଘଟେ ।
୧. ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ — ଶ୍ଲୋକ ୪.୮ !
ପରିତ୍ରାଣାୟ ସାଧୂନାଂ ବିନାଶାୟ ଚ ଦୁଷ୍କୃତାମ୍ ।
ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାୟ ସମ୍ଭବାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ॥
ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି — ସାଧୁ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା କରିବା, ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରେ ।
ଏହି କଥାରେ ଭଗବାନ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରିବାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଛନ୍ତି । ପ୍ରଥମତଃ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ରହି ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା । ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିବା ଶକ୍ତିର ବିନାଶ କରିବା । ତୃତୀୟତଃ, ସମାଜରେ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ।
୧. ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଅବତାରର ଅର୍ଥ !
ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି — “ସମ୍ଭବାମି ଯୁଗେ ଯୁଗେ” । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ଓ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଭଗବାନ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି । ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଆଦର୍ଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଗୀତାର ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ଓ ମାନବ ଜୀବନର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବତାରର ନାମ କହିନାହାନ୍ତି । ସେ କେବଳ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନିୟମକୁ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଦିବ୍ୟତା — ଶ୍ଲୋକ ୪.୯ !
ଜନ୍ମ କର୍ମ ଚ ମେ ଦିବ୍ୟମେବଂ ଯୋ ବେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱତଃ ।
ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା ଦେହଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନୈତି ମାମେତି ସୋଽର୍ଜୁନ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି — ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ । ସେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
ଏଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଜନ୍ମ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ମଣିଷ ନିଜର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଜଗତରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କର କର୍ମରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ନଥାଏ । ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଧର୍ମର ସ୍ଥାପନା ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣିବାର ଅର୍ଥ !
ଭଗବାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ କାହାଣୀ ଶୁଣିବା ମାତ୍ରକୁ ତାଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣିବା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଅବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ କର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ହୃଦୟରେ ବୁଝିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ମଣିଷର ମନରୁ ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ ।
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଭକ୍ତି ରଖେ, ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲେ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରେ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟତର ହୁଏ । ଗୀତାର ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଆମକୁ ମୋକ୍ଷ ଓ ଭଗବତ୍ପ୍ରାପ୍ତିର ମାର୍ଗ ଦେଖାଏ ।
୧. ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତି — ଶ୍ଲୋକ ୪.୧୦ !
ବୀତରାଗଭୟକ୍ରୋଧା ମନ୍ମୟା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ ।
ବହବୋ ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା ମଦ୍ଭାବମାଗତାଃ ॥
ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି — ଅନେକ ମଣିଷ ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋଠାରେ ମନ ଲଗାଇ ଓ ମୋର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରି, ଜ୍ଞାନରୂପ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ ମୋର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ମଣିଷର ତିନୋଟି ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି — ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧ । ଆସକ୍ତି ମଣିଷକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ । ଭୟ ତାକୁ ସତ୍ୟ କହିବା ଓ ଠିକ୍ କାମ କରିବାରୁ ରୋକେ । କ୍ରୋଧ ତାର ବିବେକକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ଏହି ତିନୋଟି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ କିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା !
ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଅବତାର ବିଷୟରେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରକାଶ କରୁନାହିଁ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଜୀବନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି । ଆମେ ନିଜ ଜୀବନରେ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା ଓ ନିଷ୍ଠାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ । ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିଲେ ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟର ବିରୋଧ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆଇନ, ବିବେକ ଓ ନ୍ୟାୟର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ହେବା ଦରକାର । ନିଜେ ଦଣ୍ଡଦାତା ହୋଇ ହିଂସା କରିବା ଗୀତାର ଏହି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ।
ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ରଖିବା ସହିତ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ । ଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଜପ କରିବା ନୁହେଁ । ଭକ୍ତିର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖିବା, ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବା ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣାଗତି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା !
ଏହି ଚାରିଟି ଶ୍ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏକ ମହାନ ସତ୍ୟ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ଧର୍ମର ଅବନତି ହେଲେ ଭଗବାନ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ଦିବ୍ୟ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଆସକ୍ତି, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନିଏ, ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର କଥା କହିବେ । ମଣିଷ ଯେଉଁ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଶରଣ ନିଏ, ସେ ସେହି ଭାବରେ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନ ଭକ୍ତି, ଶରଣାଗତି ଓ ମାନବ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବେ ।