ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ ୧୪୨ – ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପଦେଶ।

ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ – ୧୪୨ !

ଭାଗ – ୧୪୨ !

୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ନୂତନ ପ୍ରଶ୍ନ !

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଆସୁଥିଲା । ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ କର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ, ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଗଲା ।

ସେ ଭାବିଲେ, ଯଦି କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେବା ଭଲ ନୁହେଁ କି ? ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ, ତେବେ କର୍ମ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ ? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।

୧. କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ କର୍ମଯୋଗ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ !

ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଆପଣ କେତେବେଳେ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କଥା କହୁଛନ୍ତି, ଆଉ କେତେବେଳେ କର୍ମଯୋଗର ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ ମଧ୍ୟରୁ ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କୁହନ୍ତୁ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଭାବିକ ଥିଲା । ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିପାରେ । ସଂସାରର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ କ’ଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ହେବ ? ନା ସଂସାରରେ ରହି ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ?

୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସରଳ ଉତ୍ତର !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ କର୍ମଯୋଗ ଉଭୟ ମୁକ୍ତିର ପଥ । କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗ ଅଧିକ ସହଜ ଓ ଉପଯୋଗୀ । କାରଣ କର୍ମଯୋଗରେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରରେ ରହି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରେ, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଭଗବାନ ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଲେ ଯେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ କେବଳ ଘରଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବା ନୁହେଁ । ମନରୁ ଲୋଭ, ଘୃଣା, ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ଦୂର କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ।

୧. ଯିଏ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ କାହାକୁ ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ, କାହାଠାରୁ କିଛି ପାଇବାର ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା ରଖେ ନାହିଁ ଏବଂ ସୁଖଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କୁହାଯାଇପାରେ ।

ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆମେ ବୁଝିପାରୁ ଯେ ସନ୍ନ୍ୟାସ କେବଳ ବାହ୍ୟ ପୋଷାକ ବା ଜୀବନଶୈଳୀ ନୁହେଁ । ଏହା ହେଉଛି ମନର ଅବସ୍ଥା । ଜଣେ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରି, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାରରୁ ଦୂରେଇ ରହି ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭଳି ଜୀବନ ବିତାଇପାରେ ।

୧. ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ କର୍ମଯୋଗର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏକ !

ଭଗବାନ ଆହୁରି ବୁଝାଇଲେ ଯେ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ କର୍ମଯୋଗକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଫଳ ଦେଉଥିବା ପଥ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିନାହାନ୍ତି । ଏହି ଦୁଇଟି ପଥର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏକ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋଟିଏ ପଥର ସତ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝି ତାହାକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ପଥର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟ ଯେକୌଣସି ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁ, ତାହାର ମନରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ନିଷ୍କାମ ଭାବ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୧. କର୍ମଯୋଗ ବିନା ସନ୍ନ୍ୟାସ କଷ୍ଟକର !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ କେବଳ କର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ମନରେ ଯଦି ଇଚ୍ଛା, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିଥାଏ, ତେବେ ବାହ୍ୟ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ବିଶେଷ ଲାଭ ନାହିଁ ।

ଯିଏ କର୍ମଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ନିଜର ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଓ ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ପ୍ରକୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ । ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ରହି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ଏକ ଉତ୍ତମ ପଥ ।

୧. ଯିଏ ନିଜକୁ ଜିତିଛି, ସେ ନିଜର ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ !

ଭଗବାନ କହିଲେ, ଯିଏ ନିଜର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି, ଯିଏ ନିଜର ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିଛି, ସେ କର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ । ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଥାଏ ।

ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟକୁ ନିଜଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବି ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ । ସେ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି କରେ । ତାହାର ମନରେ ଅହଂକାର ରହେ ନାହିଁ । ସଫଳତା ମିଳିଲେ ସେ ଗର୍ବ କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ବିଫଳତା ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ନାହିଁ ।

୧. ସଂସାରରେ ରହି ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ !

ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ । ଜଣେ ପିତା ନିଜ ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିପାରନ୍ତି । ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଶିକ୍ଷା ଦେଇପାରନ୍ତି । ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ସହିତ ନିଜର କାମ କରିପାରନ୍ତି । ଜଣେ ନାଗରିକ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିପାରନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଯୋଗର ଅଂଶ ହୋଇପାରେ ।

ତେଣୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ । ମନରୁ ଆସକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ହିଁ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ ।

୧. ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା !

ଏହି ଭାଗରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ କର୍ମଯୋଗ ଉଭୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି । କିନ୍ତୁ କର୍ମଯୋଗ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଂସାରରେ ରହି ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ସହିତ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆହୁରି ବୁଝାଇବେ ଯେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗୀ କିପରି ନିଜର କର୍ମ କରିଥାଏ, କିପରି ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ ଏବଂ କିପରି ପାପ ବା ପୁଣ୍ୟର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ରହିଥାଏ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *