ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ – କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୪୩ !
୧. କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ ମଣିଷ କିପରି କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ ଯେ, ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ସଂସାରରେ ରହି ବିଭିନ୍ନ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ସେହି କାମର କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ । ସେ ଜାଣେ ଯେ ଆଖି ଦେଖୁଛି, କାନ ଶୁଣୁଛି, ହାତ କାମ କରୁଛି ଏବଂ ଶରୀର ଚାଲୁଛି । ଏସବୁ ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟ । ଆତ୍ମା ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା ଓ ନିର୍ଲିପ୍ତ ।
୧. ମୁଁ କରୁଛି ବୋଲି ଅହଂକାର ନକରିବା !
ଜଣେ ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାମ କରେ, ସେତେବେଳେ ତା’ ମନରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଏହି ଭାବନା ଆସେ ଯେ ସବୁକିଛି ସେ ନିଜେ କରୁଛି । ଏହି ଅହଂକାର ତାକୁ କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ପକାଏ । କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣେ ଯେ ଶରୀର, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି । ତେଣୁ ସେ କର୍ମ କରି ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମନରେ ଅହଂକାର ଓ ଆସକ୍ତି ନରଖିବା ।
୧. ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହିବା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଇଲେ । ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମପତ୍ର ପାଣିରେ ଭିଜି ରହେ ନାହିଁ । ସେହିପରି ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର ସମସ୍ତ କାମ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି କରେ ଏବଂ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ସେ ସଂସାରରେ ରହେ, ସଂସାରର କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ସଂସାରର ମୋହ ତା’ ମନକୁ ଆବୃତ କରିପାରେ ନାହିଁ ।
୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା !
ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଶରୀର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ କାମ କରେ । ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼ାନ୍ତି, ଜଣେ ମାଆ ନିଜ ସନ୍ତାନର ଯତ୍ନ ନିଅନ୍ତି, ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ କାମ ଯଦି ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ସହିତ, ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଅହଂକାରକୁ ପଛରେ ରଖି, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି କରାଯାଏ, ତେବେ ସେହି କର୍ମ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ । ଏହିପରି କର୍ମ ମଣିଷକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥରେ ଆଗେଇ ନିଏ ।
୧. କର୍ମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ କର୍ମଯୋଗୀ କେବଳ ଧନ, ପ୍ରଶଂସା ବା ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇବା ପାଇଁ କାମ କରେ ନାହିଁ । ସେ ନିଜ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ କର୍ମ କରେ । ତା’ର କାମରେ ନିଷ୍ଠା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ପ୍ରତି ଲୋଭ ନଥାଏ । ସେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ କରେ ଏବଂ ଫଳକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ । ଏହି ଭାବନା ତା’ ମନରୁ ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅହଂକାରକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୂର କରେ ।
୧. କର୍ମଫଳର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କଲେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ !
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ, ସେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ । ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ କାମରେ ଲଗାଏ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହେବା ଦରକାର ବୋଲି ଜିଦ୍ କରେ ନାହିଁ । ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବ କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ବିଫଳତା ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ନାହିଁ । ଏହି ସମଭାବ ତା’ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ରଖେ ।
୧. ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ମଣିଷକୁ ବନ୍ଧନରେ ପକାଏ !
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁ ମଣିଷ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ କର୍ମଫଳ ପାଇଁ କାମ କରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ରହେ । ତାକୁ ଅଧିକ ଧନ, ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅଧିକ ସୁଖ ଦରକାର ହୁଏ । ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏହିପରି ତା’ର ମନ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଇଲେ ଯେ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ହିଁ ମଣିଷକୁ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ରଖେ ।
୧. କର୍ମ କରିବା, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଦାସ ନହେବା !
ଏହି ଶିକ୍ଷାରୁ ଆମେ ବୁଝିପାରୁ ଯେ ଜୀବନରେ କର୍ମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । କେହି ନିଜ ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କେହି ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭୁଲିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ କାମ କରିବା ସମୟରେ ମନରେ ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ରଖି, ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ।
୧. ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା – ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ରହି ମନରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ !
ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ବା ସଂସାର ଛାଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ମଣିଷ ନିଜ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ରହି, ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରି ମଧ୍ୟ ମନରେ ତ୍ୟାଗୀ ହୋଇପାରେ । ଶରୀରକୁ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ଏକ ନଗରୀ ସହିତ ତୁଳନା କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ରହସ୍ୟ ବୁଝାଇବେ । ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ଜଣାଇବ ଯେ ମନର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମୁକ୍ତିର ପଥ ।

