ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ – ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୫୯ !
୧. ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ବୁଝିବା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୂର୍ବରୁ ନଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହା ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନତା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମତରେ, ତାଙ୍କର ପରମ ସ୍ୱରୂପ ଅବିନାଶୀ ଓ ଅନାଦି । ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକାଶକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପକୁ ସୀମିତ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୧. ଯୋଗମାୟାର ଆବରଣ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ସେ ନିଜର ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ରହନ୍ତି । ତେଣୁ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ବାହାର ରୂପ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ କେବଳ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ସେ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି । କୌଣସି ଘଟଣା ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଜଣା ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନତା କାରଣରୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନର ଅନେକ ଘଟଣାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ନିଜର ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୧. ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ ମୋହ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେବା ପରଠାରୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ । ଯାହା ମନକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତାହା ପାଇବା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ, ତାହା ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏହି ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ମନୁଷ୍ୟର ବିବେକକୁ ଆବୃତ କରିଦିଏ । ଫଳରେ ସେ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ ।
୧. ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଭକ୍ତିର ପଥରେ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଖରାପ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ପାପକର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଧର୍ମମୟ ଜୀବନ ବିତାନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ସେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସହିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ରଖେ ।
୧. ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ !
ଯେଉଁମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି । ଏହି ଆଶ୍ରୟ କେବଳ ମୁଖରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନାମ ନେବା ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ିବା । ଏପରି ଭକ୍ତ ଧୀରେ ଧୀରେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଓ କର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଲାଗେ ।
୧. ପରମେଶ୍ୱର, ଦୈବତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆହୁରି କହିଲେ ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱ, କର୍ମ, ଜଗତର ନଶ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଦୈବୀ ଶକ୍ତିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି । ସେମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି । ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ମନ ଈଶ୍ୱରଙ୍କଠାରେ ରହେ । ଏହା ହେଉଛି ଭକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ।
୧. ଏହି ଉପଦେଶରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !
ଏହି ଶିକ୍ଷାରୁ ଆମେ ବୁଝିପାରୁ ଯେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କେବଳ ବାହାର ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଅହଂକାର, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଶିଖିବା ଦରକାର । ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ବଢ଼େ । ତେଣୁ ଆମେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ସମ୍ମାନ ରଖିବା ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିର ସହିତ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ।
୧. ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଉପସଂହାର !
ଏହିପରି ଭାବରେ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ସେ ନିଜର ପ୍ରକୃତି, ଜୀବାତ୍ମା, ମାୟା, ତ୍ରିଗୁଣ, ଭକ୍ତି ଓ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇପାରିବ, ତାହା ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବାର ପଥ ପାଇପାରେ ।
ଏହା ପରେ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେବ । ଏହାର ନାମ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗ । ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, କର୍ମ, ଅଧିଭୂତ, ଅଧିଦୈବ ଓ ଅଧିଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ । ବିଶେଷ କରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବେ ।

