ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ – ଧ୍ୟାନଯୋଗ | ଭାଗ–୧୫୧

ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ – ୧୫୧ !

ଭାଗ – ୧୫୧ !

୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଲା । ସେ ଭାବିଲେ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗ । କିନ୍ତୁ ମନ ଯଦି ଏତେ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର, ତେବେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଏହାକୁ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବ ? ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର ମନର କଥା ଖୋଲାଖୋଲି ଭାବରେ କହିଲେ ।

୧. ମନର ଚଞ୍ଚଳତା !

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, ହେ କୃଷ୍ଣ ! ଆପଣ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନଯୋଗର କଥା କହୁଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲାଗୁଛି । କିନ୍ତୁ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବା ମୋ ପାଇଁ ବହୁତ କଷ୍ଟକର ମନେ ହେଉଛି । ମନ ସବୁବେଳେ ଏକ ବିଷୟରୁ ଅନ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ । ଏହା କେବେ ଅତୀତର ଘଟଣାକୁ ମନେ ପକାଏ, କେବେ ଭବିଷ୍ୟତର ଚିନ୍ତା କରେ, ଆଉ କେବେ ନୂଆ ନୂଆ ଇଚ୍ଛା ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ସହଜ ନୁହେଁ ।

୧. ପବନ ପରି ମନ !

ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଅସୁବିଧାକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିଲେ ଯେ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଅସ୍ଥିର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଜିଦ୍‌ଖୋର । ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପବନକୁ ଧରି ରଖିବା ପରି କଷ୍ଟକର । ପବନକୁ ଆମେ ଆଖିରେ ଦେଖିପାରୁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଗତି ଓ ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରୁ । ସେହିପରି ମନର ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ରୋକିହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମତରେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ।

୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ !

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, ଅର୍ଜୁନ ! ତୁମେ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ବିଷୟରେ ଯାହା କହୁଛ, ତାହା ଠିକ୍ । ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପ୍ରକୃତରେ କଷ୍ଟକର । ମନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଚଞ୍ଚଳ ହେବା । ତାହାକୁ ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ସ୍ଥିର ରଖିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । କିନ୍ତୁ କଷ୍ଟକର ବୋଲି କୌଣସି କାମ ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ ।

୧. ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ !

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ପ୍ରଥମ ଉପାୟ ହେଉଛି ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ । ଯେପରି ଜଣେ ଛାତ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ପାଠ ପଢ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରେ, ଜଣେ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରି ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହୁଏ, ସେହିପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିୟମିତ ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ଥିର କରିପାରେ । ମନ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ତାହାକୁ ପୁଣି ଧ୍ୟାନରେ ଫେରାଇ ଆଣିବା ହିଁ ଏହି ଅଭ୍ୟାସର ଅଂଶ ।

୧. ବୈରାଗ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା !

ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାୟ ହେଉଛି ବୈରାଗ୍ୟ । ବୈରାଗ୍ୟର ଅର୍ଥ ସଂସାର ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବା ନୁହେଁ । ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂସାରର ବସ୍ତୁ, ଧନସମ୍ପତ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ନ ରଖିବା । ମଣିଷ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବ, ପରିବାର ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମନକୁ ଲୋଭ ଓ ମୋହର ଅଧୀନ କରିବ ନାହିଁ । ଏହି ଭାବନା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

୧. ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ମିଳିତ ଶକ୍ତି !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, କେବଳ ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା କେବଳ ବୈରାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ । ଏହି ଦୁଇଟିର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ । ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରେ, ଆଉ ବୈରାଗ୍ୟ ମନକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଆକର୍ଷଣରୁ ଦୂରେଇ ରଖେ । ଯେପରି ଏକ ନୌକାକୁ ଠିକ୍ ଦିଗରେ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦିଗ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉଭୟ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହିପରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଉଭୟ ଦରକାର ।

୧. ଆତ୍ମସଂଯମ ବିନା ଯୋଗସାଧନା କଷ୍ଟକର !

ଭଗବାନ ଆହୁରି କହିଲେ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା କରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗସାଧନାରେ ସଫଳତା ଲାଭ କରିବା କଷ୍ଟକର । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ନିଜର ଇଚ୍ଛାକୁ ସଂଯତ କରେ ଏବଂ ମନକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଯୋଗସାଧନାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରେ । ଏହି ଉପଦେଶ ଆମକୁ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ତାହାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।

୧. ମନ ଜୟ କରିବାର ଆଶା !

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ । ମନ ଚଞ୍ଚଳ ବୋଲି ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖି ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଏହି ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଲେ ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନରେ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରିପାରିବ । ଏହା ହେଉଛି ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଏକ ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *