ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ, ପ୍ରତିଶୋଧର ଅଗ୍ନି ।

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୮୭ : ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ, ପ୍ରତିଶୋଧର ଅଗ୍ନି ।

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

ଉପପ୍ଲବ୍ୟର ସେହି ରାତି ।

ବାହାରେ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଧୀରେ ଧୀରେ ଗଭୀର ହେଉଥିଲା । ରାଜପ୍ରାସାଦର ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଠିଥିଲା । ଦୂରରୁ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ହେଷାରବ । ଅତିଥି ରାଜାମାନଙ୍କ ଶିବିରରେ କେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ଚାଲିଥିଲା, କେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧନୀତି ନେଇ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶିବିରରେ ଆଜି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ନିରବତା ।

ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକେ ପ୍ରଶ୍ନ ।

ଯୁଦ୍ଧ ହେବ କି ଶାନ୍ତି ହେବ ?

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମନରେ ଶାନ୍ତି ।

ଭୀମଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ନକୁଳ ଓ ସହଦେବଙ୍କ ମନରେ ଭାଇମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟଳ ନିଷ୍ଠା ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନରେ—ଧର୍ମ ।

ଆଉ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମନରେ ?

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମନରେ ଥିଲା ଅଗ୍ନି ।

ସେହି ଅଗ୍ନି ତେର ବର୍ଷ ଧରି ନିଭି ନଥିଲା ।

ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ମନରେ ଶାନ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ରାଜାଠାରୁ ଧର୍ମରାଜ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯୁଦ୍ଧ ହେଲେ କେବଳ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମରିବ ନାହିଁ ।

କୌରବ ସେନାରେ ଭୀଷ୍ମ ଅଛନ୍ତି ।

ଦ୍ରୋଣ ଅଛନ୍ତି ।

କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ।

କର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି ।

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଅଛନ୍ତି ।

ଶକୁନି ଅଛି ।

ଅସଂଖ୍ୟ ରାଜା ଓ ଯୋଦ୍ଧା ଅଛନ୍ତି ।

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁ ନୁହନ୍ତି ।

ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କ ପିତାମହ ।

ଦ୍ରୋଣ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ।

କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ।

ଯୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଏମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ମାଟିରେ ପଡ଼ିବ ।

ଏହି ଚିନ୍ତା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭାରୀ କରିଦେଉଥିଲା ।

ସେ ନିଜ ମନରେ ଭାବୁଥିଲେ—

“ମୋର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯଦି ମୋତେ ମୋର ନିଜ ଗୁରୁ ଓ ପିତାମହଙ୍କ ରକ୍ତ ଉପରେ ପାଦ ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ସେହି ରାଜ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ?”

ସେଥିପାଇଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଶେଷ ପଥ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ ।

ସେ ଅଧିକ କିଛି ଚାହୁଁନଥିଲେ ।

ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ନଥିଲା ।

ସେ କେବଳ ନ୍ୟାୟ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ଏପରିକି ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ନେଇ ମଧ୍ୟ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଶାନ୍ତିରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ ।

ଭୀମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଇଟି ସ୍ୱର ।

ଭୀମଙ୍କ ମନ କିନ୍ତୁ ଏତେ ସରଳ ନଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଆସୁଥିଲା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତି ।

ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା ପ୍ରତିଶୋଧର ସ୍ୱର ।

ଭୀମ ଜାଣୁଥିଲେ—

ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି ।

ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ରକ୍ତର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ।

ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଜଙ୍ଘା ଭାଙ୍ଗିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ।

କୀଚକଙ୍କୁ ଯେପରି ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି କୌରବ ଅପମାନର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବାର କଥା କହିଲେ, ଭୀମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ କଥା କହିଥିଲେ ।

“କେଶବ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଏପରି ଭାବରେ କହିବ ନାହିଁ ଯେ ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଉ । ମୃଦୁ କଥାରେ ଯଦି ଶାନ୍ତି ହୋଇପାରେ, ତେବେ ଶାନ୍ତି ହେଉ ।”

ଏହି ମନୋଭାବ ମୂଳ ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବରେ ଭୀମଙ୍କ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାନବୀୟ ଦିଗକୁ ଦେଖାଏ । ସେ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରିୟ ନୁହନ୍ତି; କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସହିତ ଶାନ୍ତିର ସମ୍ଭାବନା ରଖି କଥା ହେବାକୁ କହନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହା ତାଙ୍କ ମନରୁ ପ୍ରତିଶୋଧର ଅଗ୍ନିକୁ ନିଭାଇ ଦେଇନଥିଲା ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମନରେ ଶାନ୍ତିର କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ?

ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ।

ଭୀମଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କୌଣସି କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲା ନାହିଁ ।

ତାଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ପୁଣି ଥରେ ହସ୍ତିନାପୁରର ସେହି ସଭା ଭାସିଉଠିଲା ।

ସେହି ଦିନ ।

ସେହି ରାଜସଭା ।

ସେହି ଜୁଆ ।

ସେହି ଅପମାନ ।

ସେହି ହସ ।

ସେହି ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ହାତ ।

ସେହି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ।

ସେହି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଠୋର କଥା ।

ଏବଂ ସେହି ସଭାରେ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ସ୍ୱାମୀ ବଞ୍ଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ଏକାକୀ ହୋଇ ଅପମାନ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ।

ସେହି ସ୍ମୃତି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ।

ତେର ବର୍ଷ କଟିଗଲା ।

କିନ୍ତୁ ତେର ବର୍ଷ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ସେହି ଅପମାନକୁ ପୋଛି ପାରିଲା ନାହିଁ ।

ବରଂ ସେହି ଅପମାନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଗ୍ନିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା ।

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ।

ସଭାରେ ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତିର କଥା ଚାଲିଥିଲା, ଦ୍ରୌପଦୀ ଆଉ ନିଜକୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ ।

ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ।

କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ।

କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ ।

କାରଣ କୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ—କିଛି ଦୁଃଖର ଉତ୍ତର ଶବ୍ଦରେ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ ।

ଦ୍ରୌପଦୀ କହିଲେ,

“କେଶବ, ତୁମେ ସବୁ ଜାଣ ।”

ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ କମ୍ପି ଉଠିଲା ।

“ତୁମେ ଜାଣ ମୁଁ କ’ଣ ସହିଛି । ତୁମେ ଜାଣ ମୋତେ କିପରି ସଭାକୁ ଟାଣି ନିଆଯାଇଥିଲା । ତୁମେ ଜାଣ ମୋର ଅପମାନର ସାକ୍ଷୀ କିଏ କିଏ ଥିଲେ ।”

କୃଷ୍ଣ ନିରବ ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରିବାକୁ ଲାଗିଲା ।

“ଆଜି ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତିର କଥା ହେଉଛି, ମୋତେ ଗୋଟିଏ କଥା କହ, କେଶବ—ମୋର ସେହି ଦିନର ଅପମାନର ନ୍ୟାୟ କେଉଁଠି ?”

ସଭା ନିରବ ।

ଭୀମ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଲେ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁହଁ ଗମ୍ଭୀର ହୋଇଗଲା ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମଧ୍ୟ ନିରବ ରହିଲେ ।

ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁଣି କହିଲେ,

“ମୋର ହୃଦୟ କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଅପମାନର ଉତ୍ତର ମିଳିନାହିଁ ?”

ଏହା କେବଳ ଜଣେ ନାରୀର କ୍ରୋଧ ନଥିଲା ।

ଏହା ଥିଲା ଜଣେ ଅପମାନିତ ନାରୀର ନ୍ୟାୟ ଦାବି ।

ମୂଳ ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଏହି ଭାବନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଆସିଛି । ସେ ତେର ବର୍ଷ ଧରି ନିଜ ରୋଷକୁ ଅନ୍ତରେ ଧାରଣ କରିଥିବା କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନ ହେଉଅ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଲୁହ ଦେଖି ଭୀମଙ୍କ ହୃଦୟ ପୁଣି ଜଳିଉଠିଲା ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହ ଭୀମଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ଥିଲା ।

ଭୀମ ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ।

“କୃଷ୍ଣା !”

ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଗମ୍ଭୀର ।

“ତୁମେ ଭାବୁଛ କି ଭୀମ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭୁଲିଯାଇଛି ?”

ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ।

ଭୀମ କହିଲେ,

“ନାହିଁ । ମୁଁ କିଛି ଭୁଲିନାହିଁ ।”

ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ରକ୍ତିମ ଅଗ୍ନି ।

“ସେହି ସଭାକୁ ମୁଁ ଭୁଲିନାହିଁ । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ହାସକୁ ଭୁଲିନାହିଁ । ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଅପମାନକୁ ଭୁଲିନାହିଁ । ତୁମ ଲୁହକୁ ଭୁଲିନାହିଁ ।”

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଆଖିରେ ଆଉ ଲୁହ ଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ଲୁହ ମଧ୍ୟରେ ଆଜି ଏକ ଆଶା ଦେଖାଗଲା ।

ଭୀମଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ।

ଅର୍ଜୁନ କ’ଣ ଭାବୁଥିଲେ ?

ଅର୍ଜୁନ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ।

ସେ ଭୀମଙ୍କ କ୍ରୋଧ ବୁଝୁଥିଲେ ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ ବୁଝୁଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଧର୍ମବୋଧକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରୁନଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।

“ଯୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ।”

ଏହା ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

“କିନ୍ତୁ ଯଦି କୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତିର ଏକ ଶେଷ ସୁଯୋଗ ଦେଉଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କାହିଁକି ?”

ଅର୍ଜୁନ ଜାଣୁଥିଲେ—ତାଙ୍କର ଗାଣ୍ଡୀବ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ।

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅନ୍ଧ ରକ୍ତପାତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲା ।

କୃଷ୍ଣ କାହା ପକ୍ଷରେ ଥିଲେ ?

ସମସ୍ତେ ଜାଣୁଥିଲେ—କୃଷ୍ଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହିତ ।

କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଶୋଧ ନଥିଲା ।

ସେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବୁଝୁଥିଲେ ।

ଭୀମଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଜାଣୁଥିଲେ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣୁଥିଲେ ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଶାନ୍ତିଚେଷ୍ଟାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଏକ—

ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ।

ସେଥିପାଇଁ ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—

ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର ଚେଷ୍ଟା ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ଯଦି ଶାନ୍ତି ବିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧର ଦାୟିତ୍ୱ କାହା ଉପରେ ପଡ଼ିବ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ଜଗତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବ ।

ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ।

ସଭାରେ ଏବେ ଦ୍ରୁପଦ କହିଲେ,

“ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଆମର କଥା ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଜଣାଇବା ଉଚିତ ।”

ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଦୂତ କରି ହସ୍ତିନାପୁର ପଠାଇବାର ଚିନ୍ତା ହେଲା ।

ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବର ଆରମ୍ଭିକ ଘଟଣାମାନଙ୍କ ଅଂଶ । ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଇବା ଏବଂ କୌରବସଭାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ଶାନ୍ତିର ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାର ଧାରା ମୂଳ କାହାଣୀରେ ରହିଛି । (Sanskrit Documents⁠)

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମ୍ମତ ହେଲେ ।

ଭୀମ ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ ରହିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମନ କହୁଥିଲା—

“ଶାନ୍ତିର ଏହି ପ୍ରୟାସ ହୁଏତ ଦରକାର ।

କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟ ବିନା ଶାନ୍ତି କେଉଁ ଶାନ୍ତି ?”

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଶେଷ କଥା ।

ସଭା ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁଣି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ।

“କେଶବ, ତୁମେ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବ କି ?”

“ଯଦି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ।”

“ତାହେଲେ ମୋର ଗୋଟିଏ କଥା ନେଇଯିବ ।”

କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଆଖିକୁ ଚାହିଁଲେ ।

“କହ, କୃଷ୍ଣା ।”

ଦ୍ରୌପଦୀ କହିଲେ,

“ସେମାନଙ୍କୁ କହିବ—ଦ୍ରୌପଦୀ ଭୁଲିନାହିଁ ।”

କୃଷ୍ଣ ନିରବ ରହିଲେ ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ କଣ୍ଠ ଥରିଲା ।

“ତେର ବର୍ଷର ବନବାସ ମୋତେ ଭୁଲାଇ ପାରିଲା ନାହିଁ । ଅଜ୍ଞାତବାସ ମୋତେ ଭୁଲାଇ ପାରିଲା ନାହିଁ । କୀଚକଙ୍କ ଅପମାନ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭାଙ୍ଗିପାରିଲା ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ହସ୍ତିନାପୁରର ସେହି ଦିନ—ସେହି ଦିନଟିକୁ ମୁଁ କେବେ ଭୁଲିବି ନାହିଁ ।”

କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରିଲେ ।

“କୃଷ୍ଣା, ତୁମ ଅଶ୍ରୁ ବ୍ୟର୍ଥ ଯିବ ନାହିଁ ।”

ଦ୍ରୌପଦୀ ପଚାରିଲେ,

“ଶାନ୍ତି ହେବ କି ?”

କୃଷ୍ଣ କିଛିକ୍ଷଣ ନିରବ ରହିଲେ ।

ତା’ପରେ କହିଲେ,

“ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯିବି । କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ଯଦି ନ୍ୟାୟକୁ ଗିଳିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ସେହି ଶାନ୍ତି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହେବ ନାହିଁ ।”

ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଲେ ।

ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆଉ ଦୁଇ ବୁନ୍ଦ ଲୁହ ଝରିଲା ।

ସେହି ଲୁହରେ ଦୁଃଖ ଥିଲା ।

କ୍ରୋଧ ଥିଲା ।

ପ୍ରତିଶୋଧର ଅଗ୍ନି ଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଥିଲା—ନ୍ୟାୟର ଅପେକ୍ଷା ।

ଶାନ୍ତିର ଦୂତ ଯିବେ, କିନ୍ତୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଛାୟା ଆସି ସାରିଥିଲା ।

ସେହି ରାତିରେ ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ଶୋଇଗଲା ।

କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ଶୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ ।

ଭୀମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।

ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।

ଆଉ କୃଷ୍ଣ ?

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—

ଶାନ୍ତିର ପଥ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ ।

କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବା ପାଇଁ ହସ୍ତିନାପୁରର ହୃଦୟରେ ଧର୍ମ ଜାଗିବା ଦରକାର ।

ଏବେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ଦୂତ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବେ ।

ସେ କୌରବସଭାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ କଥା କହିବେ ।

ପରେ ସଞ୍ଜୟ ଆସିବେ ।

ପୁଣି କଥା ହେବ ।

ପୁଣି ଆଶା ଜାଗିବ ।

ପୁଣି ସେହି ଆଶା ଭାଙ୍ଗିବ ।

ଏବଂ ଶେଷରେ—

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବେ ।

ସେଦିନ ସେ କେବଳ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦୂତ ହେବେ ନାହିଁ ।

ସେ ହେବେ ଶାନ୍ତିର ଶେଷ ପ୍ରତିନିଧି ।

କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଜାଣିନଥିଲା—

ଯେଉଁ ଶାନ୍ତିଦୂତଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ସଭାରେ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ,

ସେହି ଦୂତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ ।

ଭାଗ ୮୭ର ଶେଷ ।

(ଭାଗ ୮୮ରେ ଜାରି ରହିବ — ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସଭାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅଧିକାରର ଦାବି ଏବଂ କୌରବସଭାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଶାନ୍ତି–ଯୁଦ୍ଧର ମହାତର୍କ ।)