କୁମୁଦିନୀର ଲୁହ ଓ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଜହ୍ନ
ଏକ ମନନଶୀଳ, ଆବେଗଭରା ଧର୍ମଭିତ୍ତିକ ଆଧୁନିକ ଉପନ୍ୟାସିକ କାହାଣୀ
କାଶତଣ୍ଡୀ ଫୁଲର ଧଳା ଲହରୀରେ ଶରତର ନରମ ଖରା ଯେତେବେଳେ ଝଟକୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଧରିତ୍ରୀର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଉନ୍ମାଦନା ଖେଳିଯାଉଥିଲା । ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶେଷ ପାହାଚ । କାଲି ପବିତ୍ର ‘କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା’ । ଓଡ଼ିଆ ଘରର ଅବିବାହିତା ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଏକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ଅନ୍ତରର ଗଭୀରରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଏକ ଅନିର୍ବଚନୀୟ ସ୍ୱପ୍ନର ଆବାହନ । କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଭଳି ରୂପବାନ, ସୁଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବରଟିଏ ପାଇବା ପାଇଁ ଭୋର୍ରୁ ‘କୁଆଁରୀ ପୁନେଇଁ ଜହ୍ନ ଗୋ’ ଗାଇ ଅଞ୍ଜୁଳି ଟେକିବାର ପବିତ୍ର ଆଶା ।
ପ୍ରକୃତି ଯେତିକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶୁଥିଲା, କୁମୁଦିନୀର ଅନ୍ତର ଭିତର ସେତିକି କୋହ ଆଉ କଳା ଅନ୍ଧାରରେ ଘୋଡ଼େଇ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ସହର ଉପକଣ୍ଠର ଏକ ପୁରୁଣା ଦୁଇମହଲା କୋଠା ‘ସ୍ମୃତି କୁଟୀର’ର ଛାତ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇ ସେ ଶରତ ଆକାଶକୁ ନିରେଖି ଚାହୁଁଥିଲା ।
ପ୍ରତିଭା ରାୟ ଯେପରି ‘ଯାଜ୍ଞସେନୀ’ରେ ନାରୀର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବେଦନା ଓ ସମର୍ପଣକୁ ଶବ୍ଦର ରୂପ ଦିଅନ୍ତି, ସେହିପରି କୁମୁଦିନୀ ମନେ ମନେ ଭାବୁଥିଲା— ନାରୀ କ’ଣ ଜନ୍ମ ନିଏ କେବଳ ପ୍ରତାରଣାର ବିଷ ପିଇବା ପାଇଁ? ଯେଉଁ ଧର୍ମ କହେ ସତ୍ୟର ଜୟ ହୁଏ, ସେହି ଧର୍ମ ଆଜି ସମାଜର ମିଥ୍ୟା ଆଡ଼ମ୍ବର ଆଗରେ କାହିଁକି ଏତେ ନିର୍ବାକ?
କୁମୁଦିନୀ ଥିଲା ଏକ ସରଳ, ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ସଂସ୍କାରୀ ପରିବାରର ଝିଅ । ଶିକ୍ଷିତା, ସୁଶୀଳା ଆଉ ଠାକୁର ଭକ୍ତିରେ ମଗ୍ନା । ତା’ ବାପା ହରିଶଙ୍କର ବାବୁ ଜଣେ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷକ, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲା ଧର୍ମ ଓ ସଚ୍ଚୋଟତା । ପରିବାରରେ କୁମୁଦିନୀର ରୋଗିଣା ମା’ ଆଉ ଏକ ଛୋଟ ଭାଇ ତପନ ।
ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢ଼ିବା ବେଳେ କୁମୁଦିନୀ ଜୀବନରେ ଆସିଥିଲା ସୁମିତ । ଉଚ୍ଚାଭିଳାଷୀ, ଧନୀ ପରିବାରର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଏବଂ ସଫଳ ସଫ୍ଟୱେର୍ ଇଞ୍ଜିନିୟର । ସୁମିତର କଥାରେ ଥିଲା ଆଧୁନିକତାର ଚମକ, ଆଖିରେ ଥିଲା ପ୍ରେମର ଅଦ୍ଭୁତ ମୋହ । ସେ କୁମୁଦିନୀକୁ କହିଥିଲା— “କୁମୁଦ, ତୁମ ସରଳତା ହିଁ ମୋ ଭଗବାନ । ଏ ଦୁନିଆର ବାହ୍ୟ ଚାକଚକ୍ୟ ଭିତରେ ତୁମ ଭଳି ପବିତ୍ର ଝିଅଟିଏ ପାଇବା ମୋ ଭାଗ୍ୟ । ମୁଁ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ ସାକ୍ଷୀରେ ତୁମକୁ ମୋ ଜୀବନସାଥୀ କରିବି ।”
ସେହି ପ୍ରେମ କୁମୁଦିନୀ ପାଇଁ ଥିଲା ଏକ ତପସ୍ୟା ସଦୃଶ । ନିଜ ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ସେ ସୁମିତ ପାଖରେ ସମର୍ପି ଦେଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଣି ନଥିଲା ଯେ, ଆଧୁନିକତାର ଚିକ୍କଣ ମୁଖା ପଛରେ ସୁମିତ ଓ ତା’ ପରିବାର କେବଳ ଲୋଭର ଅଡୁଆ ସୂତା ବୁଣୁଥିଲେ ।
କୁମୁଦିନୀର ବାପା ହରିଶଙ୍କର ବାବୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ତାବ ନେଇ ସୁମିତର ଘରକୁ ଗଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଖୋଲିଗଲା ସମାଜର କ୍ରୂର ସତ୍ୟ । ସୁମିତର ବାପା ଶ୍ରୀଧର ବାବୁ, ଯିଏ ଗାଁର ମନ୍ଦିର କମିଟିର ସଭାପତି ଭାବେ ଧର୍ମ ଭାଷଣ ଦିଅନ୍ତି, ସେ କୌଣସି ସଂକୋଚ ନରଖି କହିଲେ— “ହରିଶଙ୍କର ବାବୁ! ଆମ ପୁଅ ବେଙ୍ଗାଲୁରୁରେ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ଚାକିରି କରେ । ତା’ ସହିତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଶିଳ୍ପପତିଙ୍କ ଝିଅ ବିବାହ ହେବାକୁ ଧାଡ଼ି ବାନ୍ଧୁଛନ୍ତି । କେବଳ କଥା ଆଉ ସଂସ୍କାରରେ ତ ପେଟ ପୂରିବ ନାହିଁ । ଝିଅକୁ ଯଦି ଆମ ଘରର ବୋହୂ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ସହରରେ ଗୋଟିଏ ଫ୍ଲାଟ୍ ଆଉ ପଚାଶ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ଯୌତୁକ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।”
ହରିଶଙ୍କର ବାବୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଯେମିତି ବଜ୍ରପାତ ହେଲା । ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଥର ଥର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ସମଧୀ ବାବୁ! ମୁଁ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷକ । ସାରା ଜୀବନର ପେନସନ୍ ଟଙ୍କା କେବଳ ସ୍ତ୍ରୀର ଔଷଧ ଆଉ ପିଲାଙ୍କ ପାଠରେ ସରିଯାଇଛି । ମୋ ଝିଅର ଚରିତ୍ର ଆଉ ସଂସ୍କାର ହିଁ ମୋର ଏକମାତ୍ର ସୁନା । କୃପା କରି ଏମିତି ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ ।”
ସୁମିତ ସେହି ଘରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା । କୁମୁଦିନୀ ଭାବିଥିଲା, ସୁମିତ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିବାଦ କରିବ । କିନ୍ତୁ ନା, ସୁମିତ ଅତି ଶୀତଳ ଭାବରେ ମୁହଁ ବୁଲାଇ କହିଲା— “କୁମୁଦିନୀ, ପ୍ରେମ ନିଜ ଜାଗାରେ, ବାସ୍ତବତା ନିଜ ଜାଗାରେ । ଆଜିକାଲିର ସମାଜରେ ଷ୍ଟାଟସ୍ ବିନା କିଛି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଯଦି ତୁମ ପରିବାର ଏତିକି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନକରିପାରିବେ, ତେବେ ଏ ପ୍ରେମକୁ ଏଇଠି ଭୁଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ।”
ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୁମୁଦିନୀର ଛାତି ଭିତରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସର ମନ୍ଦିରଟି ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଗଲା । ତା’ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଧାର ଧାର ହୋଇ ବୋହିଆସିଲା । ଯାହାକୁ ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି ଭାବିଥିଲା, ସେ ଥିଲା କେବଳ ଲୋଭର ମୁଖା ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ପ୍ରବଞ୍ଚକ ।
ପ୍ରତାରଣାର ସେହି ବିଷ କେବଳ କୁମୁଦିନୀକୁ ଦହିଲାନି, ସମଗ୍ର ପରିବାରକୁ ଭାଙ୍ଗି ଚୂରମାର କରିଦେଲା । ଅପମାନ ସହି ନପାରି କୁମୁଦିନୀର ବାପାଙ୍କୁ ହୃଦଘାତ ହେଲା । ହସ୍ପିଟାଲ୍ର ଆଇସିୟୁ ବାହାରେ ବସି କୁମୁଦିନୀ ଯେତେବେଳେ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ତା’ର ପରିବାରର ଆର୍ଥିକ ଅନାହାର ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ନଗ୍ନ ରୂପ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା ।
ଔଷଧ କିଣିବାକୁ ପଇସା ନାହିଁ । ଆତ୍ମୀୟ ସ୍ୱଜନ ବୋଲାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମୁହଁ ଫେରାଇ ନେଲେ । ବଡ଼ ବଡ଼ ଧର୍ମର ଦ୍ୱାହି ଦେଉଥିବା ସମାଜର ଲୋକେ କୁମୁଦିନୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପଛରେ କାନକୁହା ହୋଇ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— “ଝିଅ ନିଜେ ଯାଇ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲା, ଏବେ ବରପକ୍ଷ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ବାପାଙ୍କ ଉପରେ ଏବେ କଳଙ୍କର ବୋଝ ।”
ସେହି ଦାରୁଣ ଦୁଃଖ ଭିତରେ କୁମୁଦିନୀ ନିଜ ଲୁହକୁ ନିଜ ଭିତରେ ପିଇଗଲା । ସେ ନିଜ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଭାଇ ଓ ମା’ଙ୍କୁ ସାହସ ଦେଲା । ନିଜର ସୁନା ଚେନ୍ ଓ ପାଠପଢ଼ାର ମୂଲ୍ୟବାନ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ବନ୍ଧକ ରଖି ବାପାଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା କରାଇଲା । ଦିନରାତି ଏକ କରି ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷକତା ଆରମ୍ଭ କଲା ।
ଆଜି କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସନ୍ଧ୍ୟା । ଚାରିଆଡ଼େ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ହୁଳହୁଳି ଆଉ କୁଆଁରୀ ଝିଅମାନଙ୍କର ହସ-ଖୁସିର କୋଳାହଳ । ଘରେ ଘରେ ଚାଉଳ ଚୂନା, ଛେନା, କଦଳୀ, ନଡ଼ିଆ ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇ ଚାନ୍ଦ ଚକଟା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି । ଆକାଶରେ ଉଇଁ ଆସୁଛି ସେହି ସ୍ନିଗ୍ଧ, ରୂପା ଥାଳି ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ।
କୁମୁଦିନୀ ଘରର ଅଗଣାରେ ତୁଳସୀ ଚଉରା ମୂଳେ ଠିଆ ହେଲା । ତା’ ଆଖିରୁ ଦୁଇଧାର ନୀରବ ଲୁହ ଗାଲ ଉପର ଦେଇ ଝରି ତୁଳସୀ ମୂଳର ମାଟିକୁ ଭିଜାଇ ଦେଉଥିଲା । ତା’ ମନରେ କୌଣସି ଅଭିଶାପ ନଥିଲା, ଥିଲା କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଅକୁହା ପ୍ରଶ୍ନ— “ହେ ଚକାନୟନ! ହେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ! ତୁମେ ତ ଜଗତର ନାଥ । ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କରିଥିଲି ଯେ, ମୋ ନିଷ୍ପାପ ପ୍ରେମର ପ୍ରତିଦାନରେ ମୋତେ ପ୍ରତାରଣାର ଏତେ ବଡ଼ ବିଷ ପିଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା?”
ସେହି ସମୟରେ ଘର ଭିତରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ ତା’ର ବୃଦ୍ଧ, ଅସୁସ୍ଥ ବାପା ହରିଶଙ୍କର ବାବୁ । ସେ ଥର ଥର ହାତରେ କୁମୁଦିନୀର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ରଖିଲେ । ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ବାଷ୍ପରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଆସିଲା— “ମାଆ କୁମୁଦ! ଲୁହ ଝରା ନାହିଁ । ତୁ ଭାବୁଛୁ ତୁ ହାରିଯାଇଛୁ? ନା, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲେ, ସେ କେବେ ହାରେନାହିଁ । ଲୋଭୀ ସୁମିତ ଆଉ ତାର ପରିବାର ତୋତେ ପ୍ରତାରଣା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ବିବେକକୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି । ତୋ ଭଳି ତ୍ୟାଗମୟୀ, ସଂସ୍କାରୀ କନ୍ୟା ଯେଉଁ ଘରକୁ ଯିବ, ସେ ଘର ସ୍ୱର୍ଗ ପାଲଟିବ । ଭଗବାନ ତୋତେ ଏକ ବଡ଼ ପରୀକ୍ଷାରେ ପକାଇ ତୋର ଆତ୍ମଶକ୍ତିକୁ ଜଗାଇ ଦେଇଛନ୍ତି ।”
କୁମୁଦିନୀ ଚାନ୍ଦ ଚକଟାର ଥାଳି ଉଠାଇ ଆକାଶର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲା । ସେହି ଶୀତଳ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରେମିକର ପ୍ରତାରଣାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନାରୀତ୍ୱର ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିକୁ ଆବିଷ୍କାର କଲା । ସେ ବୁଝିପାରିଲା ଯେ, କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଜଣେ ସୁନ୍ଦର ଚେହେରାର ବର ମାଗିବା ନୁହେଁ; ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମୀୟ ରହସ୍ୟ ହେଉଛି— ନିଜ ଅନ୍ତରର ଚରିତ୍ରକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ନିର୍ମଳ ଓ କଳଙ୍କମୁକ୍ତ ରଖିବା । ଯେଉଁ ପ୍ରେମରେ ସତ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗ ନାହିଁ, ତାହା କେବଳ ମରୀଚିକା ।
ସମୟ କାହାରିକୁ ଅଟକାଇ ରଖେନାହିଁ । କିଛି ମାସ ପରେ ଖବର ଆସିଲା, ସୁମିତ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଧନୀ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଝିଅକୁ ଯୌତୁକ ଲୋଭରେ ବିବାହ କରିଥିଲା, ମାତ୍ର ସେହି ଅହଂକାରୀ ପରିବାରରେ କିଛି ଦିନ ଭିତରେ ଏପରି କଳହ ଓ କୋର୍ଟ-କଚେରୀର ବିବାଦ ଉପୁଜିଲା ଯେ, ସୁମିତର ଚାକିରି ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ସେମାନେ ରାସ୍ତାକୁ ଆସିଲେ । ସତ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ଅହଂକାରର କୌଣସି ପ୍ରାସାଦ ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ ।
ଅନ୍ୟପଟେ କୁମୁଦିନୀ ନିଜ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶିକ୍ଷା ବଳରେ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାରେ କୃତିତ୍ୱ ହାସଲ କରି ସମାଜରେ ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କଲା । ତା’ର ପରିବାର ଆଜି ଆଖିର ଲୁହ ପୋଛି ଗର୍ବରେ ଠିଆ ହୋଇଛି ।
ଆଜିର ଏହି ପବିତ୍ର କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ କୁମୁଦିନୀର କାହାଣୀ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ହୃଦୟକୁ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ— ପ୍ରେମରେ ଧୋକା ଓ ପ୍ରତାରଣା ମଣିଷକୁ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ହୃଦୟରେ ଧର୍ମ, ସଂସ୍କାର ଓ ସତ୍ୟର ଆଲୋକ ଥାଏ, ସେହି ହୃଦୟ ଦୁଃଖର କଳା ମେଘକୁ ଚିରି କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଶୁଭ୍ର ଜହ୍ନ ପରି ସାରା ସଂସାରକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଚିରଦିନ ହସୁଥାଏ ।.
Ashish Kumar Nayak