ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୯୦ : ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଅନ୍ତିମ ପ୍ରହର ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦୂତ ହେବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ସଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କର ବାର୍ତ୍ତା ନେଇ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଥିଲେ ।
ହସ୍ତିନାପୁରରୁ ଆସିଥିବା ସେହି ବାର୍ତ୍ତାରେ ଥିଲା ଶାନ୍ତିର କଥା ।
କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତିର ଆବରଣ ତଳେ ଥିଲା ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରଶ୍ନ ।
କ’ଣ ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତି କରିବେ?
କ’ଣ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜର ଅପମାନ ଭୁଲିଯିବେ?
କ’ଣ ଭୀମ ନିଜର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭୁଲିଯିବେ?
କ’ଣ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଗାଣ୍ଡୀବ ରଖିଦେବେ?
ଆଉ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ—
କ’ଣ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରିବେ?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସେତେବେଳେ କାହା ପାଖରେ ନଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଏହି ସମଗ୍ର ଘଟଣାର ଶେଷ ଚିତ୍ରଟି ଆଗରୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇସାରିଥିଲା ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଅନ୍ତିମ ପ୍ରହର ।
ଏହା କେବଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ପୂର୍ବକାହାଣୀ ନଥିଲା ।
ଏହା ଥିଲା ଏକ ଯୁଗର ଅନ୍ତିମ ଅଧ୍ୟାୟ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଯେପରି ତାହାର ଶେଷ ଦ୍ୱାରରେ ଆସି ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ।
ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାର ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା ।
ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଲୋଭ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା ।
ଧର୍ମର ନାମ ନେଇ ଅଧର୍ମକୁ ସମର୍ଥନ କରାଯାଉଥିଲା ।
ରାଜସିଂହାସନ ପାଇଁ ଭାଇ ଭାଇର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।
ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ରାଜସଭାରେ ଅପମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା ।
ବୃଦ୍ଧ ଓ ଗୁରୁଜନମାନେ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସମୟରେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ।
ମନୁଷ୍ୟର ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେହି ଶକ୍ତି ସହିତ ଆତ୍ମସଂଯମ ବଢ଼ିନଥିଲା ।
ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ଲାଗେ—ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଶେଷ ପାଇଁ ମଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇସାରିଥିଲା ।
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷତ୍ରିୟଶକ୍ତି ଅହଂକାର, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପରସ୍ପର ସଂଘର୍ଷରେ ଭାର ବଢ଼ାଇଥିଲା, ତାହାର ଅନ୍ତ ଏକ ବିଶାଳ ସଂଘର୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସିବାକୁ ଥିଲା ।
ଏହା ଥିଲା ଯୁଗପରିବର୍ତ୍ତନର ପୂର୍ବସନ୍ଧ୍ୟା ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସବୁ ଜାଣୁଥିଲେ କି?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ସବୁ କଥା ଶୁଣୁଥିଲେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶାନ୍ତି ଚାହୁଁଥିଲେ ।
ଭୀମଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରତିଶୋଧର ଅଗ୍ନି ।
ଅର୍ଜୁନ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ।
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତେର ବର୍ଷର ଅପମାନ ।
କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଆଖିରେ ପାଞ୍ଚ ପୁଅଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ ମାତୃଚିନ୍ତା ।
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ?
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁଥିଲେ ।
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ବୁଝୁଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଆହୁରି ଦୂରକୁ ଥିଲା ।
ସେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖୁନଥିଲେ ।
ସେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏକ ଯୁଗର ପରିଣତି ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଏତେ ଦିନ ଧରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ହାତରେ ଜଳାଇ ରଖିଛନ୍ତି, ଏବେ ତାହାକୁ ନିବାଇବା ସହଜ ନୁହେଁ ।
ଏଠାରେ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ହରାଇବା ନଥିଲା ।
ଯୁଗର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା, ଅଧର୍ମର ଅତ୍ୟାଚାରକୁ ଶେଷ କରିବା ଏବଂ ଧର୍ମର ପୁନଃସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା—ଏହାକୁ ମହାଭାରତର ବିଶାଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ ।
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହାକୁ ନିଜ ମୁଖରେ ଏଭଳି କହିଲେ ନାହିଁ—
“ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ ।”
ବରଂ ସେ କହିଲେ—
ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର ଚେଷ୍ଟା ହେବ ।
ଶାନ୍ତି କାହିଁକି?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଯଦି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରାୟ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, ତେବେ ସେ ଶାନ୍ତିର କଥା କାହିଁକି କହିଲେ?
କାରଣ ଧର୍ମର ପଥରେ ଥିବା ଜଣେ ମହାପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରଥମ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ଉପାୟ ।
ପ୍ରଥମେ ବୁଝାଇବା ।
ତା’ପରେ ଅନୁରୋଧ ।
ତା’ପରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସମାଧାନ ।
ତା’ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଧର୍ମ ନମାନେ, ତେବେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିଚେଷ୍ଟାକୁ ଏହି ଅର୍ଥରେ ବୁଝିବା ଯାଏ ।
ଏହା କେବଳ ଏକ ଔପଚାରିକତା ନୁହେଁ; ଏହା ଧର୍ମର ପ୍ରକ୍ରିୟା ।
ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଏହାକୁ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ଅର୍ଥରେ ଦେଖାଯାଇପାରେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେପରି ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ ଯୁଗର ଅନ୍ତିମ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ତଥାପି ଶାନ୍ତିର ଦ୍ୱାରଟି ଶେଷଥର ପାଇଁ ଖୋଲା ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଯେପରି ଇତିହାସ ନିଜେ କହିପାରିବ—
ଯୁଦ୍ଧ ଆମେ ଚାହିନଥିଲୁ; ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା ଅଧର୍ମ ।
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଆଖିରେ କୃଷ୍ଣ ।
ଦ୍ରୌପଦୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ।
“କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଶାନ୍ତିର କଥା କହୁଛ?
ତୁମେ କ’ଣ ମୋର ସେହି ଦିନଟି ଭୁଲିଯାଇଛ?
ତୁମେ କ’ଣ ଭୁଲିଛ ଯେ ମୋତେ ସଭା ମଝିରେ ଟାଣି ନିଆଯାଇଥିଲା?
ତୁମେ କ’ଣ ଭୁଲିଛ ଯେ ମୋର ସ୍ୱାମୀମାନେ ନିରବ ହୋଇ ବସିଥିଲେ?
ତୁମେ କ’ଣ ଭୁଲିଛ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ହାସି?
ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଅପମାନ?
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଠୋର ବାକ୍ୟ?
ତେର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ଯେଉଁ ବେଦନା ବୋହିଛି, ତାହା କ’ଣ ଏକ ଶାନ୍ତିର ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହୋଇଯିବ?”
କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ଜାଣୁଥିଲେ—କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିନାହାନ୍ତି ।
ତାଙ୍କ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜଣା ନୁହେଁ ।
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିଚେଷ୍ଟାର ଅର୍ଥ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନକୁ ଭୁଲିଯିବା ନୁହେଁ ।
ବରଂ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଅଧର୍ମକୁ ନିଜକୁ ସୁଧାରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେବା ।
ଯଦି ସେହି ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏ, ତେବେ ଆଗାମୀ ଘଟଣାର ଦାୟିତ୍ୱ କାହା ଉପରେ ପଡ଼ିବ—ଏହା ଇତିହାସ ନିଜେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବ ।
କୁନ୍ତୀଙ୍କ ନିରବ ପ୍ରାର୍ଥନା ।
ଅନ୍ୟପଟେ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଥିଲା ଆଉ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନା ।
ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁନଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ଅପମାନ ମଧ୍ୟ ଚାହୁଁନଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଲଢ଼ୁଥିଲା—
“ମୋ ପୁଅମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତୁ ।”
ଆଉ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲା—
“ମୋ ପୁଅମାନେ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ନହୁଅନ୍ତୁ ।”
ଜଣେ ମା’ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ପରୀକ୍ଷା ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରେ?
କୁନ୍ତୀ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ପାଞ୍ଚ ପୁଅଙ୍କ ମୁହଁ ଭାସିଉଠିଲା ।
ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲା—
“ହେ ଭଗବାନ, ଯାହା ହେବାର ଅଛି, ତାହା ହେଉ । କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କ ହାତରେ ଧର୍ମର ପତନ ନହେଉ ।”
କୃଷ୍ଣ ନେଲେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ।
ଶେଷରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—
“ମୁଁ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବି ।”
ସମସ୍ତେ ନିରବ ହୋଇଗଲେ ।
କୃଷ୍ଣ ପୁଣି କହିଲେ—
“ମୁଁ କୌରବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାନ୍ତିର କଥା କହିବି । ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅଧିକାରର କଥା କହିବି । ଯୁଦ୍ଧର ଭୟାବହତା ବିଷୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବି ।”
ଭୀମ ନିରବ ।
ଅର୍ଜୁନ ନିରବ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଇଲେ ।
ଦ୍ରୌପଦୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚାହିଁ ରହିଲେ ।
କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାହିଁଲେ ।
ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଥିଲା ଏକ ନିରବ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି—
“ପାଞ୍ଚାଳୀ, ମୁଁ ତୁମର ଅପମାନ ଭୁଲିନାହିଁ ।”
କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଉ ଏକ ଚିନ୍ତା ଥିଲା ।
ଯଦି ଶାନ୍ତିର ଶେଷ ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇନଥାଏ, ତେବେ ଆଗାମୀ ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଯିବ ।
କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତିଦୂତ ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ସମଗ୍ର ଆର୍ଯ୍ୟାବର୍ତ୍ତ ଦେଖିବ—
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ଶାନ୍ତିର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥିଲେ ।
ତା’ପରେ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ଆସେ, ତେବେ ତାହା ହେବ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ ।
ଦ୍ୱାପରର ଶେଷ ଦ୍ୱାରରେ ।
ରାତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଉପପ୍ଲବ୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲା ।
ସମସ୍ତେ ଶୋଇଗଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଖିରେ ନିଦ୍ରା ନଥିଲା ।
ସେ ଯେପରି ଦେଖୁଥିଲେ ଆସନ୍ତା ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ।
ହସ୍ତିନାପୁରର ସଭା ।
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ।
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ।
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ।
ବିଦୁରଙ୍କ ଚେତାବନୀ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମୋହ ।
ଆଉ ତା’ପରେ—
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ।
ହଜାର ହଜାର ରଥ ।
ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା ।
ଶଙ୍ଖର ଧ୍ୱନି ।
ଗାଣ୍ଡୀବର ଟଙ୍କାର ।
ଭୀମଙ୍କ ଗର୍ଜନ ।
ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଯେପରି ତାହାର ଅନ୍ତିମ ଦ୍ୱାରରେ ଆସି ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯୁଗର ଚକ୍ରକୁ କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ ।
ତଥାପି ସେ ଶାନ୍ତିର ଦୂତ ହୋଇ ଯିବେ ।
କାରଣ ଧର୍ମର ପଥରେ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ସୁଯୋଗ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଏବଂ ସେହି ଶାନ୍ତି ଯଦି ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ଏକ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ହେବ ନାହିଁ ।
ସେହି ଯୁଦ୍ଧ ହେବ—
ଏକ ଯୁଗର ଅନ୍ତ ପାଇଁ ।
ଏକ ନୂତନ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ।
ଏବଂ ସେହି ମହାନ ନାଟକର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ଠିଆ ଥିଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ଶାନ୍ତିର ଦୂତ ଭାବରେ ।
କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟର ଗତିକୁ ଜାଣିଥିବା ଯୁଗପୁରୁଷ ଭାବରେ ।
ଭାଗ ୯୦ର ଶେଷ ।
(ଭାଗ ୯୧ରେ ଜାରି ରହିବ — ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରା, ପଥରେ ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଚିନ୍ତା ଏବଂ କୌରବ ସଭାରେ ଶାନ୍ତିର ଶେଷ ପ୍ରୟାସ ।)
