ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୯୭ : ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବାଛିଲେ ଅର୍ଜୁନ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜସଭାରେ ଶାନ୍ତିର ଶେଷ ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେତେବେଳେ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଦୁର୍ଯୋଧନ ନ୍ୟାୟର ପଥକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗଭୀର ବେଦନା ଜାଗିଲା ।
କିନ୍ତୁ ସେ ବେଦନା ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଲା ନାହିଁ ।
ସେ ଜାଣିଥିଲେ—ମନୁଷ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ପଥ ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ କର୍ମ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ ।
ଏବେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମାଟି ଯୁଦ୍ଧର ପଦଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲା ।
ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧର ଖବର ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହସ୍ତିନାପୁରରୁ ଫେରି ଉପପ୍ଲବ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଅନେକ କଥା ବୁଝିଗଲେ ।
ସେ ଧୀର ସ୍ୱରରେ ପଚାରିଲେ—
“କେଶବ, ଶାନ୍ତିର କୌଣସି ଆଶା ରହିଲା କି?”
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିଛିକ୍ଷଣ ନିରବ ରହିଲେ ।
ତା’ପରେ କହିଲେ—
“ଧର୍ମର ପଥ ଖୋଲା ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯୋଧନ ସେହି ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ ।”
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟ ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧର ପରିଣାମର ଚିନ୍ତା ଥିଲା ।
ସେ ଭାବୁଥିଲେ—
“ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ କେତେ ଘର ଭାଙ୍ଗିବ? କେତେ ମା’ ପୁଅକୁ ହରାଇବେ? କେତେ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ହରାଇବେ? କେତେ ପିଲା ପିତାହୀନ ହେବେ?”
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରର ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱର କହୁଥିଲା—
“ଅନ୍ୟାୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଶାନ୍ତି କିଣାଯାଇପାରେ ନାହିଁ ।”
ଭୀମଙ୍କ ମନରେ ପୁରୁଣା ଅଗ୍ନି ।
ଭୀମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୟୂତସଭାର ଦୃଶ୍ୟ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠିଲା ।
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନ ।
ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ।
ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ।
ବନବାସର ଦୁଃଖ ।
ଅଜ୍ଞାତବାସର ଅପମାନ ।
କୀଚକଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ।
ସବୁକିଛି ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକାଠି ହୋଇଗଲା ।
କିନ୍ତୁ ଭୀମ ଜାଣୁଥିଲେ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଶୋଧର ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ ।
ଏହା ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ସଂଘର୍ଷରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ।
ଅର୍ଜୁନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ହାତରେ ଗାଣ୍ଡୀବ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ସାମ୍ନାରେ ଯେଉଁମାନେ ଥିବେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ରହିବେ ।
ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ରହିବେ ।
କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ରହିବେ ।
ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ରହିବେ ।
ସେ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—
“ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ମୋର ବାଣ କାହା ଉପରେ ଯିବ?”
କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଏବେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିନଥିଲା ।
ସେହି ଉତ୍ତର ପରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ରଣଭୂମିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ପାଇଁ ଏକ ଅମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ ।
ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ସେନା ସଂଗ୍ରହ ।
ଏପଟେ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଦୁର୍ଯୋଧନ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ବିଭିନ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୂତ ପଠାଗଲା ।
କୌରବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଓ ମହାରଥୀ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମିତ୍ର ଓ ସହଯୋଗୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ ।
ଯୁଦ୍ଧ ଏବେ କେବଳ କୁରୁ ପରିବାରର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲା ନାହିଁ ।
ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷର ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ବିଭକ୍ତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।
କେହି ପୁରୁଣା ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଆସିଲେ ।
କେହି ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ।
କେହି ନିଜର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଇଁ ।
କେହି ନିଜର ହିତ ପାଇଁ ।
କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ହେବ—ଏହି ସତ୍ୟ କେହି ଭାବିନଥିଲେ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଯାତ୍ରା ।
ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତା ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଆସିଲା ।
ଯଦି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ପକ୍ଷ ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ ।
ସେ ଶୁଣିଥିଲେ—ଦ୍ୱାରକାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶାଳ ନାରାୟଣୀ ସେନା ଅଛି ।
ତେଣୁ ଦୁର୍ଯୋଧନ ଦ୍ୱାରକା ଅଭିମୁଖେ ବାହାରିଲେ ।
ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଥିଲା ।
ଦୁର୍ଯୋଧନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ।
ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ।
ଏହି ଦୁଇ ମନୋଭାବର ତଫାତ ଆଗାମୀ ଘଟଣାର ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶୟନ କରୁଥିଲେ ।
ଦ୍ୱାରକାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନ ପ୍ରଥମେ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ସେ ଯାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପାଖରେ ଥିବା ଏକ ଆସନରେ ବସିଗଲେ ।
କିଛି ସମୟ ପରେ ଅର୍ଜୁନ ଆସିଲେ ।
ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳୀର ପାଦ ପାଖରେ ଯାଇ ନମ୍ରତାର ସହିତ ଠିଆ ହେଲେ ।
କେହି ତାଙ୍କୁ କହିନଥିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୁଅ ।
ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଥିଲା ।
କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ।
ଆଖି ଖୋଲିବାମାତ୍ରେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା ।
ତା’ପରେ ସେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନ କହିଲେ—
“ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଛି । ତେଣୁ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇବାରେ ମୋର ପ୍ରଥମ ଅଧିକାର ।”
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହସି କହିଲେ—
“ତୁମେ ପ୍ରଥମେ ଆସିଥାଇପାର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖିଛି । ତା’ସହିତ ଅର୍ଜୁନ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ତୁମଠାରୁ କନିଷ୍ଠ । ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପସନ୍ଦ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଆଯିବ ।”
ଦୁର୍ଯୋଧନ ମନେ ମନେ ଖୁସି ହେଲେ ।
ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଲା—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଅର୍ଜୁନ ନିଶ୍ଚୟ ସେନାକୁ ନେବେ ।
କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯୋଧନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବୁଝିପାରିନଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପସନ୍ଦର ସୁଯୋଗ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ ରଖିଲେ ।
ଗୋଟିଏ ପଟେ ଥିଲା ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ନାରାୟଣୀ ସେନା ।
ଅନ୍ୟ ପଟେ ଥିଲେ ସେ ନିଜେ—କିନ୍ତୁ ଏକ ଶର୍ତ୍ତ ସହିତ ।
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବେ ନାହିଁ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଆନନ୍ଦର ଲହରୀ ଖେଳିଗଲା ।
ଅର୍ଜୁନ କିଛିକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଭାବିଲେ ନାହିଁ ।
ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ—
“ମୋତେ ଆପଣ ଦରକାର, କେଶବ ।”
ଦୁର୍ଯୋଧନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ।
ସେ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—
“ଅର୍ଜୁନ ଏତେ ବଡ଼ ସେନାକୁ ଛାଡ଼ି ଜଣେ ନିରସ୍ତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କାହିଁକି ବାଛିଲେ?”
କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବଳ ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧା ନଥିଲେ ।
ସେ ଥିଲେ ବନ୍ଧୁ ।
ସେ ଥିଲେ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ।
ସେ ଥିଲେ ହୃଦୟର ଆଶ୍ରୟ ।
ଆଉ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅନ୍ତର ଯେପରି କହୁଥିଲା—
“ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ଶକ୍ତିର ଅଭାବ ନାହିଁ ।”
ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ।
ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବାଛିବା ପରେ ଦୁର୍ଯୋଧନ ନାରାୟଣୀ ସେନାକୁ ପାଇଲେ ।
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ ।
ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବଡ଼ ସେନା ମାନେ ବଡ଼ ବିଜୟ ।
କିନ୍ତୁ ମହାଭାରତର ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଏଠାରେ ଲୁଚିଛି ।
ଶକ୍ତିର ପରିମାଣ ସବୁବେଳେ ବିଜୟର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ମନୁଷ୍ୟ ପାଖରେ କେତେ ଅଛି—ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି—ସେ କାହା ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛି ଏବଂ କେଉଁ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଠିଆ ହୋଇଛି ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟର ଶାନ୍ତି ।
ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପାଇ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଆଗରେ ଯାହା ଆସିବ, ତାହା ସହଜ ନୁହେଁ ।
ଗୁରୁଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଠିଆ ହେବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ ।
ପିତାମହଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବାଣ ଉଠାଇବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ ।
ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ ।
କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ କଥା ଜାଣୁଥିଲେ—
“ମୋର ପଥ ମୁଁ ଏକା ଚାଲିବି ନାହିଁ । କେଶବ ମୋର ସାରଥୀ ହେବେ ।”
ଏହି ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆଗାମୀ ମହାଭାରତର ଇତିହାସକୁ ବଦଳାଇଦେବ ।
କାରଣ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ଖସିଯିବ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନ ମୋହ ଓ କରୁଣାରେ ବିଚଳିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିବେ ସେହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ସେତେବେଳେ ରାଜନୀତିର କୃଷ୍ଣ ନୁହେଁ ।
ଶାନ୍ତିଦୂତ କୃଷ୍ଣ ନୁହେଁ ।
କେବଳ ବନ୍ଧୁ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ସେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ଆଉ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିସୃତ ହେବ ସେହି ଅମର ଜ୍ଞାନ, ଯାହାକୁ ଆମେ ଆଜି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତା ନାମରେ ଜାଣୁ ।
ଭାଗ ୯୭ର ଶେଷ ।
(ଭାଗ ୯୮ରେ ଜାରି ରହିବ — ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସେନା ସମାଗମ, ରାଜାମାନଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ପକ୍ଷ ବାଛିବା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଅଭିମୁଖେ ମହାସେନାର ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବର ଶେଷ ଦିନଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।)
