କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କାହିଁକି ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ହେଲା — ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଗୀତାର ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୯୯ : କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କାହିଁକି ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ହେଲା — ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଗୀତାର ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

ଭାଗ ୧ରୁ ୯୮ — ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଯାତ୍ରାର ଏକ ପୁନରାବଲୋକନ ।

ମହାଭାରତର କାହାଣୀ ଆମେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲୁ ଏକ ରାଜବଂଶର କାହାଣୀ ଭାବରେ । କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହା ଏକ ପରିବାରର କାହାଣୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତରର କାହାଣୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ।

ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ବଂଶରୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମହାପ୍ରତିଜ୍ଞା ।

ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଦୁର୍ଯୋଧନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ।

ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବଙ୍କ ଆଗମନ ।

ଶୈଶବରୁ ହିଁ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ।

ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟରେ ଶିକ୍ଷା ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ।

କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନର ବେଦନା ଓ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ମିତ୍ରତା ।

ଲାକ୍ଷାଗୃହର ଷଡଯନ୍ତ୍ର ।

ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସ୍ୱୟମ୍ବର ।

ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ଗଠନ ।

ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ।

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଈର୍ଷ୍ୟା ।

ଶକୁନିଙ୍କ ଦ୍ୟୂତକ୍ରୀଡ଼ା ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ହରାଇବା ।

ଦ୍ୟୂତସଭାରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନ ।

ବନବାସ ।

ଅଜ୍ଞାତବାସ ।

ବିରାଟ ରାଜ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଛଦ୍ମଜୀବନ ।

କୀଚକଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବଧ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବୃହନ୍ନଳା ରୂପର ଅନ୍ତ ।

ଗାଣ୍ଡୀବର ପୁନଃପ୍ରକାଶ ।

ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ବିବାହ ।

ତା’ପରେ ଶାନ୍ତିର ଚେଷ୍ଟା ।

ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଶାନ୍ତିବାର୍ତ୍ତା ।

ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଶାନ୍ତିବାର୍ତ୍ତା ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାରର ଦାବି ।

ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମନରେ ତେର ବର୍ଷର ବେଦନା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦୂତ ଭାବରେ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାତ୍ରା ।

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାର ଚିନ୍ତା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ ।

ଶେଷରେ ଶାନ୍ତିର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ।

ତା’ପରେ ଆସିଲା ସେହି ଐତିହାସିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି—ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବାଛିଲେ, ଆଉ ଦୁର୍ଯୋଧନ ନାରାୟଣୀ ସେନାକୁ ।

ଏହିଠାରୁ କାହାଣୀ ଏବେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଛି ।

କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ—

ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ହିଁ କାହିଁକି ବାଛାଗଲା?

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କେବଳ ଏକ ଭୂମି ନୁହେଁ ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ନାମ ଶୁଣିଲେ ଆମ ମନରେ ଆଜି ପ୍ରଥମେ ଆସେ ମହାଭାରତର ଯୁଦ୍ଧ ।

କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହାକୁ କହିଛନ୍ତି—

“ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ …”

ଅର୍ଥାତ୍ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କେବଳ “କୁରୁମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର” ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି ।

ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ—ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର—ମହାଭାରତର ସମଗ୍ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରହସ୍ୟକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ କରିଛି ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାଚୀନ ପବିତ୍ରତା ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ହଠାତ୍ ପବିତ୍ର ହୋଇନଥିଲା ।

ଏହା ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଧାର୍ମିକ କର୍ମ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପବିତ୍ର ଭୂମି ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ।

ପୁରାଣ ଓ ମହାଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ରାଜା କୁରୁଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଭୂମିର ସମ୍ପର୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

କୁହାଯାଏ, ରାଜା କୁରୁ ଏହି ଭୂମିରେ ଧର୍ମର ବୀଜ ବପନ କରିବା ପାଇଁ ହଳ ଚଳାଇଥିଲେ ।

ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ—ଏହି ଭୂମି ଏପରି ପବିତ୍ର ହେଉ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲିବାର ପ୍ରେରଣା ପାଇବ ।

ଏହି ପରମ୍ପରାରୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କେବଳ ରାଜା କୁରୁଙ୍କ ନାମ ସହିତ ନୁହେଁ, ଧର୍ମର ଧାରଣା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ିଗଲା ।

ତେବେ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ କାହିଁକି?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ।

ଯେଉଁ ଭୂମି ଧର୍ମର କ୍ଷେତ୍ର, ସେହି ଭୂମିରେ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କାହିଁକି?

ଉତ୍ତରଟି ମହାଭାରତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୁଚିଛି ।

ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସେଠାରେ କେବଳ ଶାନ୍ତି ହେବ । ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେବାର ଅର୍ଥ ଥିଲା—ମନୁଷ୍ୟର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କର୍ମର ଫଳ ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କାହିଁକି ବ୍ୟବହାରିକ ଭାବରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଥିଲା ।

ମହାଭାରତରେ “ଏହି ଏକମାତ୍ର କାରଣରୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ବାଛାଗଲା” ବୋଲି ଏକ ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ ନାହିଁ ।

କିନ୍ତୁ କାହାଣୀରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ବିଶାଳ ସେନା ଏକତ୍ର ହେବା ପାଇଁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା କୁରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରାଚୀନ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ଏକ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ।

ତେଣୁ ଏହା ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସର ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ମହାଭାରତର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍ଥ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଜିତାଯାଏ ନାହିଁ ।

ଯୁଦ୍ଧର ପୂର୍ବରୁ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତରରେ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ ।

ସେହି କାରଣରୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମହାଭାରତରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ବାହ୍ୟ ରଣଭୂମିରୁ ଅନ୍ତରର ରଣଭୂମିରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଯେତେବେଳେ କରୁଣା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସଂଘର୍ଷ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦେବେ, ସେହି ଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭ ହେବ ଏହି ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ।

ଏହି କାରଣରୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତାରେ କେବଳ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନ ରହିଲା ନାହିଁ ।

ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଗଲା ।

ଆମ ଜୀବନର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ।

ଯଦି ଆମେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରୁ, ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନରେ ଏକ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି ।

ଆମ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ସେନା ଅଛି ।

ଗୋଟିଏ ପଟେ ସତ୍ୟ, କରୁଣା, ନ୍ୟାୟ, ସଂଯମ, କ୍ଷମା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ଅନ୍ୟ ପଟେ ଲୋଭ, ମୋହ, ଈର୍ଷ୍ୟା, ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ।

ଦୁର୍ଯୋଧନ କେବଳ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ନଥିଲେ ।

ଦୁର୍ଯୋଧନତତ୍ତ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟର ଅହଂକାରରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କେବଳ ଜଣେ ରାଜା ନୁହନ୍ତି ।

ଯୁଧିଷ୍ଠିରତତ୍ତ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟର ବିବେକରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ ।

ଭୀମ ଆମ ଭିତରର ଅନ୍ୟାୟବିରୋଧୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ହୋଇପାରନ୍ତି ।

ଅର୍ଜୁନ ଆମ ଅନ୍ତରର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗ୍ରସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ।

ଆଉ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ?

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଆମ ଅନ୍ତରରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ପରମ ବିବେକର ସ୍ୱର ।

ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ରଣଭୂମିର ମଧ୍ୟରେ ।

ପ୍ରଭାତ ହେଲା ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ।

ଏକ ପଟେ କୌରବ ସେନା ।

ଅନ୍ୟ ପଟେ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ।

ଧ୍ୱଜାଗୁଡ଼ିକ ପବନରେ ଫୁଲୁଥିଲା ।

ହାତୀମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ ।

ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ ।

ରଥର ଚକ ମାଟିକୁ କମ୍ପିତ କରୁଥିଲା ।

ସେନାମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ।

ଏବେ ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—

“ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ । ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, କାହା ସହିତ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।”

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ ।

ସେ ରଥକୁ ଆଗକୁ ନେଲେ ।

ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ସାମ୍ନାକୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଯୁଦ୍ଧର ଶତ୍ରୁ ଦେଖାଗଲେ ନାହିଁ ।

ସେ ଦେଖିଲେ—

ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ।

ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ।

କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ।

ଭାଇ ।

ବନ୍ଧୁ ।

ସମ୍ପର୍କୀୟ ।

ପରିଚିତ ମୁହଁ ।

ତାଙ୍କ ହାତ କମ୍ପିତ ହେଲା ।

ଗାଣ୍ଡୀବ ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଖସିବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯୁଦ୍ଧ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରବଳ ଝଡ଼ ଉଠିଲା ।

“ମୁଁ କାହାକୁ ମାରିବି?”

“ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବଧ କରିବି?”

“ପିତାମହଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବାଣ ଉଠାଇବି?”

“ଏମିତି ବିଜୟର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ?”

ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା ।

ସେ କହିଲେ—

“ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋର ଗାତ୍ର ଶିଥିଳ ହେଉଛି । ମୋର ମୁଖ ଶୁଖିଯାଉଛି । ମୋର ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେଉଛି । ମୁଁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ।”

ଏଠାରୁ ମହାଭାରତର କାହାଣୀ ଏକ ନୂଆ ମୋଡ଼ ନେଲା ।

ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ରାଜା, ରାଜ୍ୟ, ପରିବାର, ଅପମାନ, ପ୍ରତିଶୋଧ, ବନବାସ ଓ ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀ ଶୁଣୁଥିଲୁ ।

ଏବେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ—

ମନୁଷ୍ୟ କିଏ?

ତାହାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ?

ଆତ୍ମା କ’ଣ?

ମୃତ୍ୟୁ କ’ଣ?

କର୍ମ କ’ଣ?

ନିଷ୍କାମ କର୍ମ କ’ଣ?

ଜ୍ଞାନ କ’ଣ?

ଭକ୍ତି କ’ଣ?

ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ?

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହାନ ରହସ୍ୟ ।

ତେଣୁ ଆଜି ଆମେ ଯେତେବେଳେ ପଛକୁ ଚାହିଁ ଭାଗ ୧ରୁ ଭାଗ ୯୮ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଯାତ୍ରାକୁ ଦେଖୁଛୁ, ସେତେବେଳେ ବୁଝିପାରୁଛୁ—

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ହଠାତ୍ ଆସିନଥିଲା ।

ଏହାର ବୀଜ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ବପନ ହୋଇଥିଲା ।

ଯେତେବେଳେ ଈର୍ଷ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା—ସେତେବେଳେ ।

ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା—ସେତେବେଳେ ।

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୟୂତସଭାରେ ଧର୍ମ ନିରବ ହେଲା—ସେତେବେଳେ ।

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନରେ ସଭା ନିରବ ରହିଲା—ସେତେବେଳେ ।

ଯେତେବେଳେ ତେର ବର୍ଷର ବନବାସ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଅହଂକାରକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରିଲା ନାହିଁ—ସେତେବେଳେ ।

ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତିର ଶେଷ ସୁଯୋଗ ନେଇ ହସ୍ତିନାପୁର ଗଲେ ଏବଂ ତାହା ମଧ୍ୟ ବିଫଳ ହେଲା—ସେତେବେଳେ ।

ଶେଷରେ ମନୁଷ୍ୟର କର୍ମ ତାକୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଇଆସିଲା ।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କେବଳ ଯୁଦ୍ଧର ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ । ଏହା ମନୁଷ୍ୟର କର୍ମର ନ୍ୟାୟସଭା ।

ଏଠାରେ ତଳୱାରଠାରୁ ବଡ଼ ହେବ ସତ୍ୟ ।

ଏଠାରେ ସେନାଠାରୁ ବଡ଼ ହେବ ଧର୍ମ ।

ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ହେବ ଜ୍ଞାନ ।

ଆଉ ଏଠାରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର ମୋହ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ଗୁରୁ ହୋଇ ଠିଆ ହେବେ ।

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଥିବେ ।

କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେବ ତାଙ୍କ ନିଜ ହୃଦୟରେ ।

ଆଉ ସେହି ଅନ୍ତର୍ଯୁଦ୍ଧରୁ ଜନ୍ମ ନେବ—

ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ।

ଭାଗ ୯୯ର ଶେଷ ।

(ଭାଗ ୧୦୦ରେ ଜାରି ରହିବ — ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷାଦ, ଗାଣ୍ଡୀବ ତଳେ ପଡ଼ିବା, ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବାର ତାଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅମର ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ ।)