ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଓ ମଣିଷର ଜୀବନ

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ

ଭାଗ–୧୦୬ : ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଓ ମଣିଷର ଜୀବନ !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

୧ । ମଣିଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ କିଏ !

ପିଲାମାନେ ! ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଭାବୁ ଯେ ଆମର ଶତ୍ରୁ ହେଉଛି ସେହି ଲୋକ, ଯିଏ ଆମ ସହିତ ଝଗଡ଼ା କରେ ବା ଆମର କ୍ଷତି କରେ ।

କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ଆମକୁ ଆଉ ଏକ ବଡ଼ କଥା ଶିଖାଏ ।

ମଣିଷର ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଶତ୍ରୁ ହୋଇପାରେ ।

ଯଦି ଆମ ମନରେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଅହଂକାର ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଆମେ ଭୁଲ୍ କାମ କରିବାକୁ ଲାଗୁ ।

ଆମେ ଭଲମନ୍ଦ ବିଚାର କରିପାରୁ ନାହୁଁ । ନିଜର ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟ ବୁଝିପାରୁ ନାହୁଁ ।

ତେଣୁ ନିଜ ମନକୁ ଠିକ୍ ରାସ୍ତାରେ ରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।

୨ । କ୍ରୋଧ କିପରି ମଣିଷର କ୍ଷତି କରେ !

ଧର, ଜଣେ ପିଲା ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପିଲା ତାକୁ ଧକ୍କା ଦେଲା ।

ସେ ରାଗିଗଲା । ରାଗରେ ସେ ଅନ୍ୟ ପିଲାକୁ ମାରିଦେଲା ।

ଏବେ କ’ଣ ହେଲା ?

ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଘଟଣାରୁ ବଡ଼ ଝଗଡ଼ା ହୋଇଗଲା ।

ଯଦି ପ୍ରଥମ ପିଲାଟି ଟିକିଏ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏପରି ହୋଇ ନଥାନ୍ତା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୀତାରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ କ୍ରୋଧରୁ ମଣିଷର ବିଚାରଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ । ମଣିଷ ଭଲମନ୍ଦ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ହରାଇପାରେ ।

କ୍ରୋଧ ଆସିବା ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ମାନବୀୟ ଅନୁଭୂତି । କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧରେ ଭୁଲ୍ କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ରାଗ ଆସିଲେ ଟିକିଏ ଚୁପ୍ ରୁହ । ଭାବିଚିନ୍ତି କଥା କୁହ । ଅନ୍ୟର କ୍ଷତି କର ନାହିଁ ।

ଏହା ଗୀତାର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ।

୩ । ଲୋଭ ମଣିଷକୁ କିପରି ଭୁଲ୍ ରାସ୍ତାକୁ ନିଏ !

ଲୋଭ ମାନେ ଯାହା ଅଛି, ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହୋଇ ଆହୁରି ଅଧିକ ପାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ।

ଧର, ଜଣେ ପିଲା ପାଖରେ ଦୁଇଟି ପେନ୍‌ସିଲ୍ ଅଛି । ତା’ର ସାଙ୍ଗ ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ପେନ୍‌ସିଲ୍ ଅଛି ।

ସେହି ପିଲାଟି ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ପେନ୍‌ସିଲ୍‌ରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହୋଇ ସାଙ୍ଗର ପେନ୍‌ସିଲ୍‌ଟି ମଧ୍ୟ ଛଡ଼ାଇ ନେଲା ।

ଏହା ହେଉଛି ଲୋଭ ।

ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘଟେ । ଅଧିକ ଧନ ପାଇବା ପାଇଁ କେହି କେହି ମିଛ କହନ୍ତି, ଠକେଇ କରନ୍ତି ବା ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ଛଡ଼ାଇ ନିଅନ୍ତି ।

ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଖରାପ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଖରାପ ।

ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଲୋଭକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର ।

ପରିଶ୍ରମ କରି ଅର୍ଜନ କର । ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝ । ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ଛଡ଼ାଇ ନିଅ ନାହିଁ ।

୪ । ମୋହ କ’ଣ !

ମୋହ ମାନେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଏପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ମଣିଷ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ବିଚାର କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ ।

ଆମେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଭଲ ପାଇବା ଉଚିତ । ମାଆବାପା, ପିଲାଛୁଆ ଓ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖିବା ଭଲ କଥା ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ନେହ ଯୋଗୁଁ ଯଦି ଆମେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସମର୍ଥନ କରୁ, ତେବେ ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।

ଧର, ଜଣେ ପିତା ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭୁଲ୍ କରିଛି । କିନ୍ତୁ ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହ ଯୋଗୁଁ ସେ ତା’ର ଭୁଲ୍‌କୁ ଭୁଲ୍ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରୁନାହାନ୍ତି ।

ଏହା ଫଳରେ ପୁଅ ନିଜ ଭୁଲ୍ ସୁଧାରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଉନାହିଁ ।

ମହାଭାରତରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ ନ୍ୟାୟର ପକ୍ଷ ନେବାରୁ ଦୂରେଇ ରଖିଥିଲା ।

ତେଣୁ ଆମେ ପରିବାରକୁ ଭଲ ପାଇବା, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ଭୁଲିବା ନାହିଁ ।

୫ । ଅହଂକାର କାହିଁକି ଖରାପ !

ଅହଂକାର ମାନେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବା ।

ଜଣେ ପିଲା ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରଥମ ହେଲା । ଏଥିପାଇଁ ସେ ଖୁସି ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ ।

କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ଭାବେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ତେବେ ତାହା ଅହଂକାର ।

ଆମେ ଭଲ କାମ କଲେ ତାହା ପାଇଁ ଖୁସି ହେବା । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ନାହିଁ ।

ଆମର ସଫଳତା ପଛରେ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ଥାଇପାରେ । ମାଆବାପା, ଶିକ୍ଷକ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ତେଣୁ ସଫଳତା ପାଇଲେ ନମ୍ର ହେବା ଦରକାର ।

ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଲେ ନମ୍ରତା ବଢ଼ିବା ଉଚିତ, ଅହଂକାର ନୁହେଁ ।

୬ । କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ କେଉଁଠୁ ଆସେ !

ଗୀତାର ଷୋଡ଼ଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ମଣିଷର ପତନର ତିନୋଟି ଦ୍ୱାର ।

ଏଠାରେ ‘କାମ’ କେବଳ ଶରୀରର ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା ।

ଧର, ଜଣେ ପିଲା ନୂଆ ଖେଳନା ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ତାହା ପାଇବା ଖରାପ ନୁହେଁ ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ଖେଳନା ନ ମିଳିଲେ ଯଦି ସେ ରାଗ କରେ, ମିଛ କହେ ବା ଚୋରି କରେ, ତେବେ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ତାକୁ ଭୁଲ୍ ରାସ୍ତାକୁ ନେଇଯାଉଛି ।

ପ୍ରଥମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନିଏ । ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ନ ହେଲେ କ୍ରୋଧ ଆସିପାରେ । କ୍ରୋଧରେ ବିଚାରଶକ୍ତି କମିଯାଏ । ତା’ପରେ ମଣିଷ ଭୁଲ୍ କାମ କରିପାରେ ।

ତେଣୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ଠିକ୍ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୭ । ମନକୁ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା !

ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ମନରେ ରାଗ, ଲୋଭ ବା ଅହଂକାର ଆସିଲେ ଆମେ କ’ଣ କରିବା ?

ପ୍ରଥମେ ନିଜ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିବା ।

ରାଗ ଆସିଲେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କଥା କହିବା ବା କାମ କରିବା ନାହିଁ । କିଛି ସମୟ ଶାନ୍ତ ରହିବା ।

କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପୂର୍ବରୁ ଭାବିବା—“ମୁଁ ଯାହା କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ଠିକ୍ କି ? ଏହାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟର କ୍ଷତି ହେବ କି ?”

ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିପାରିବା । ଭଲ ବହି ପଢ଼ିପାରିବା । ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୋଇପାରିବା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୀତାରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ।

ଏହାର ଅର୍ଥ, ବାରମ୍ବାର ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଏବଂ ଅନାବଶ୍ୟକ ଆସକ୍ତିରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୂରେଇ ରହିବା ।

ମନ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ବଦଳିଯାଏ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ନିୟମିତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଆମେ ନିଜକୁ ସୁଧାରିପାରିବା ।

୮ । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କଠାରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !

ମହାଭାରତରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

ସେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ମୋହ ରଖିଥିଲେ । ଅନେକ ସମୟରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଭୁଲ୍ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ରାସ୍ତାକୁ ଆଣିବାରେ ସଫଳ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ ।

ଏଥିରୁ ଆମେ ବୁଝିବା ଦରକାର ଯେ କେବଳ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ମନରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ରହିବା ଦରକାର ।

ଯଦି ଆମେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଭୁଲ୍‌କୁ ଭୁଲ୍ ବୋଲି ମାନିବାକୁ ରାଜି ନ ହେଉ, ତେବେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିବା ।

ତେଣୁ ନିଜ ଲୋକ ହୁଅନ୍ତୁ ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ।

୯ । ଜୀବନରେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା କିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା !

ଗୀତା କେବଳ ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ଥିବା ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ପୁସ୍ତକ ନୁହେଁ । ଏହା ଜୀବନକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିବାର ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଦିଏ ।

ଜଣେ ଛାତ୍ର ମନ ଦେଇ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ । ଅନ୍ୟକୁ ନକଲ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ । ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ଜଣେ ଅଭିଭାବକ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବା ସହିତ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ ।

ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଲାଭ କରିବା ସହିତ ଠକେଇରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ ।

ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନରେ ସତ୍ୟ, ଦୟା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂଯମ ପାଳନ କରିପାରିବ ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ କାମରେ ଲାଗିପାରିବ ।

୧୦ । ସାରକଥା !

ପିଲାମାନେ ! ଆମ ଜୀବନରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନୁଭୂତି ଆସିବ । କେତେବେଳେ ଆମେ ଖୁସି ହେବା । କେତେବେଳେ ରାଗିବା । କେତେବେଳେ ନିରାଶ ହେବା ।

କିନ୍ତୁ ଆମେ ନିଜ ମନର ଦାସ ହେବା ନାହିଁ ।

କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ।

ଲୋଭ ଆସିଲେ ସନ୍ତୋଷ ଶିଖିବା ।

ମୋହ ଆସିଲେ ନ୍ୟାୟକୁ ଭୁଲିବା ନାହିଁ ।

ଅହଂକାର ଆସିଲେ ନମ୍ର ହେବା ।

ଭୁଲ୍ କଲେ ତାହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସୁଧାରିବା ।

ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ନିଜ ମନକୁ ଜାଣ, ନିଜ ଆଚରଣକୁ ସୁଧାର ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲ ।

ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିପାରିଲେ ଆମେ ନିଜ ପାଇଁ, ପରିବାର ପାଇଁ ଓ ସମାଜ ପାଇଁ ଭଲ ମଣିଷ ହୋଇପାରିବା ।

ଭାଗ–୧୦୭ରେ ଜାରି ରହିବ — ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଶେଷ ଶିକ୍ଷା : ଅର୍ଜୁନ କିପରି ନିଜର ମୋହ ଦୂର କଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ କ’ଣ କହିଲେ !