ଭାଗବତର ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧ — ଭକ୍ତିରୁ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା -!

ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ଜନ୍ମକଥା

ଭାଗ – ୪ : ଭାଗବତର ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧ — ଭକ୍ତିରୁ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା -!

ଲେଖକ : ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର MA, LLB, IRS (Retired)

ପୂର୍ବ ଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ଆମେ ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିସାଧନା ଏବଂ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବଧାରାକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇବାର ମହାନ ପ୍ରୟାସ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲୁ ।

କିନ୍ତୁ ଭାଗବତକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ଏହାର ରଚୟିତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ହେବ ନାହିଁ । ଆମକୁ ଏହି ମହାନ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ହେବ ।

ଭାଗବତ ଏକ ବିଶାଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଗର । ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍କନ୍ଧ ମଣିଷକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ପରମ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ ।

ଭାଗବତର ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧ — ଏକ ବିଶାଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ -!

ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣରେ ଦ୍ୱାଦଶଟି ସ୍କନ୍ଧ ରହିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍କନ୍ଧର ନିଜସ୍ୱ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗଭୀରତା ରହିଛି ।

କେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ରହସ୍ୟ,
କେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତିର ମହିମା,
କେଉଁଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାର,
କେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ,
ଆଉ କେଉଁଠାରେ ମାନବଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ଓ ମୋକ୍ଷର ପଥ ।

ଏହି ସମଗ୍ର ଯାତ୍ରାର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁରେ ରହିଛି — ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍କପଟ ଭକ୍ତି ।

ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ — ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଜ୍ଞାନର ଯାତ୍ରା -!

ଭାଗବତର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ।

ମଣିଷ ଜୀବନର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ ?

ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଣିଷ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ?

ଭଗବାନଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଇପାରେ ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପୁରାତନ ଋଷିମୁନିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ । ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିନ୍ତନଶୀଳ ମଣିଷର ମନରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥାଏ ।

ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଜୀବନ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଏକ ଅମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରୂପ ଦେଇଛି ।

ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ପରେ ସେ ରାଜ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାଂସାରିକ ଚିନ୍ତାରୁ ମନକୁ ଦୂର କରି ଭଗବାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ।

ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଶୁକଦେବ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଭାଗବତ କଥାର ଅମୃତଧାରା ।

ଶୁକଦେବ ମୁନି ଓ ପରୀକ୍ଷିତ — ଶ୍ରୋତା ଓ ବକ୍ତାଙ୍କ ଅମର ସମ୍ପର୍କ -!

ଭାଗବତର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଦିଗ ହେଉଛି — ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ପୁସ୍ତକରୁ ଆସେ ନାହିଁ ।

ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରୋତା ଏବଂ ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ବକ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରବାହ ହୁଏ ।

ପରୀକ୍ଷିତ ଥିଲେ ଶ୍ରୋତା ।

ଶୁକଦେବ ଥିଲେ ବକ୍ତା ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଏକ ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି — ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ।

ଏହି ଭକ୍ତି ହିଁ ଭାଗବତ କଥାକୁ କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ବା ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ନ କରି ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନାରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ ।

ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧ — ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଧୁର ଲୀଳା -!

ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ଲୀଳାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରିଥିବାରୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଆଦର ପାଇଛି ।

ମଥୁରାର କାରାଗାରରେ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତରଣ, ବସୁଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଗୋକୁଳକୁ ନେଇଯିବା, ନନ୍ଦ-ଯଶୋଦାଙ୍କ ସ୍ନେହ, ଗୋପାଳ ଜୀବନ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି, କଂସ ବଧ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲୀଳା — ସବୁକିଛି ଭାଗବତରେ ଭକ୍ତିର ଅପୂର୍ବ ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ।

କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଲୀଳାଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଚମତ୍କାରର କାହାଣୀ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଭାଗବତର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଅଧାରେ ରହିଯାଏ ।

ଏହାର ଅନ୍ତରାଳରେ ରହିଛି ଏକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେଶ —

ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଭକ୍ତର ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ପ୍ରେମର ସମ୍ପର୍କ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ — ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତାରତତ୍ତ୍ୱ -!

ଭାଗବତରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କେବଳ ଜଣେ ମହାନ ରାଜପୁରୁଷ ବା ଧର୍ମପ୍ରବକ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ ।

ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାରେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅବତାର ।

ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ହୁଏ, ଅଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ସାଧୁଜନଙ୍କ ଜୀବନ ଦୁର୍ବିଷହ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଧର୍ମର ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି — ଏହି ଅବତାରତତ୍ତ୍ୱ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ମୂଳ ଭାବନା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆମେ ଏକାଧାରରେ ଦେଖୁ —

ଶିଶୁର ସରଳତା,
ଗୋପାଳର ଚପଳତା,
ମିତ୍ରର ସ୍ନେହ,
ନେତାର ଦୂରଦୃଷ୍ଟି,
ଧର୍ମରକ୍ଷକର ଦୃଢ଼ତା,
ଏବଂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ।

ଏହି ବିବିଧ ରୂପ ହିଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏତେ ନିକଟ କରିଦେଇଛି ।

ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧ — ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଆଲୋକ -!

ଭାଗବତର ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ମିଳେ ।

ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ମଣିଷକୁ ସାଂସାରିକ ଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝିବାକୁ ଶିଖାଏ ।

ସମ୍ପତ୍ତି ଆସିବ, ଯିବ ।

ଯୌବନ ଆସିବ, ଚାଲିଯିବ ।

ଶରୀର ଜନ୍ମ ନେବ, ବୃଦ୍ଧ ହେବ ଏବଂ ଦିନେ ମାଟିରେ ମିଶିଯିବ ।

କିନ୍ତୁ ମଣିଷର ଆତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ।

ତେଣୁ ଭାଗବତ ଆମକୁ ସାଂସାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାଇବାକୁ ଶିଖାଏ ନାହିଁ । ବରଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ସହିତ ମନକୁ ପରମ ସତ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯିବାର ପଥ ଦେଖାଏ ।

ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧ — ଅନିତ୍ୟ ସଂସାର ଓ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟ -!

ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ମାନବ ସମାଜ, ରାଜବଂଶ, କାଳର ଗତି ଏବଂ ଜଗତର ଅନିତ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତନ ମିଳେ ।

ଏଠାରେ ଭାଗବତ ଆମକୁ ଏକ ଗଭୀର ସତ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଏ —

ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାହାର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନିତ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ମଣିଷ ଯଦି ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟର ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ତେବେ ତାହାର ଜୀବନ ଏକ ନୂତନ ଅର୍ଥ ପାଏ ।

ଏହିଠାରେ ଭାଗବତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦେଶ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।

ଭାଗବତର ଶେଷ ଶିକ୍ଷା — ଭକ୍ତି ହିଁ ସରଳ ପଥ -!

ଭାଗବତର ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ ମଣିଷ ପୁଣି ଭକ୍ତି ନିକଟକୁ ଫେରିଆସେ ।

ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ ।

ବୈରାଗ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।

ସଦାଚାର ଆବଶ୍ୟକ ।

କିନ୍ତୁ ଏସବୁକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।

ଭାଗବତ ମଣିଷକୁ ଏହି ଭକ୍ତିର ପଥରେ ନେଇଯାଏ ।

ସେଥିପାଇଁ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ବିତିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଗବତର ବାଣୀ ପୁରୁଣା ହୋଇନାହିଁ ।

କାରଣ ମଣିଷ ବଦଳିଛି, ସମାଜ ବଦଳିଛି, ଜୀବନର ଶୈଳୀ ବଦଳିଛି — କିନ୍ତୁ ମଣିଷର ଅନ୍ତରର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଛି ।

ମୁଁ କିଏ ?

ମୋ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ?

ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ?

ପରମ ସତ୍ୟ କ’ଣ ?

ଭଗବାନଙ୍କୁ କିପରି ପାଇବି ?

ଭାଗବତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ମଣିଷକୁ ନିଜ ଅନ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କରାଏ ।

ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ମହିମା -!

ଏହି ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିବଡ଼ୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜ ଓ ହୃଦୟଗ୍ରାହୀ କରିଦେଇଥିଲେ ।

ତେଣୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ ପଢ଼ିବା ଅର୍ଥ କେବଳ ଏକ ପୁରାଣର କଥା ପଢ଼ିବା ନୁହେଁ ।

ଏହା ହେଉଛି —

ନିଜକୁ ଜାଣିବାର ଯାତ୍ରା ।

ନିଜ ଅହଂକାରକୁ ଜିତିବାର ଯାତ୍ରା ।

ଭକ୍ତିରେ ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କରିବାର ଯାତ୍ରା ।

ଏବଂ ଶେଷରେ ପରମ ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନ କରିବାର ଯାତ୍ରା ।

ଆଜି ପୁରୀର ପବିତ୍ର ଧାମରେ ଭାଗବତ ସପ୍ତାହ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଯଦି ଆମେ ଭାଗବତର ଏହି ଗଭୀର ଶିକ୍ଷାକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଧାରଣ କରିପାରିବା, ତେବେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆୟୋଜନର ସାର୍ଥକତା ଆହୁରି ବଢ଼ିଯିବ ।

ଭାଗବତ ଶୁଣିବା ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟ ।
ଭାଗବତ ବୁଝିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ।
ଆଉ ଭାଗବତର ବାଣୀକୁ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ସାଧନା ।

ଜୟ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ।