ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା : ମହାବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥୋତ୍ସବ—ଆସ୍ଥା, ସାମ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ବିଶ୍ୱଭ୍ରାତୃତ୍ୱର ମହାପର୍ବ
ଭାଗ–୧ : ସାରାଂଶ, ପ୍ରସ୍ତାବନା ଓ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ସାରାଂଶ (Abstract)
ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଓଡ଼ିଶା କିମ୍ବା ଭାରତର ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଏହା ସମଗ୍ର ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଐତିହ୍ୟ। ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନତମ ନିରନ୍ତର ପାଳିତ ଧାର୍ମିକ ପର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୌରବମୟ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ମହାବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଭଗିନୀ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀସୁଦର୍ଶନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରତ୍ନବେଦୀରୁ ବାହାରି ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଭଗବାନଙ୍କର ସର୍ବଜନୀନ କରୁଣା, ସମାନତା ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅପାର ସ୍ନେହର ପ୍ରତୀକ।
ରଥଯାତ୍ରାରେ ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଲିଙ୍ଗ, ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଜାତୀୟତାର କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନଥାଏ। ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାବେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଟାଣିବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ସବ ସନାତନ ଧର୍ମର ସେହି ମହାନ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରେ—“ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍”, ଅର୍ଥାତ୍ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଏକ ପରିବାର।
ପ୍ରସ୍ତାବନା (Introduction)
ଓଡ଼ିଶାର ପବିତ୍ର ଭୂମି ପୁରୀ ଭାରତର ଚାରିଧାମ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର। ଏହା “ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର”, “ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର” ଓ “ନୀଳାଚଳ” ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ବିରାଜମାନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ କେବଳ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦେବତା ନୁହନ୍ତି; ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ନାଥ—“ଜଗନ୍ନାଥ”।
ବୈଷ୍ଣବ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ମହାବିଷ୍ଣୁ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ। ସେ କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାର ନୁହନ୍ତି; ବରଂ ସମସ୍ତ ଅବତାରଙ୍କର ମୂଳ ଉତ୍ସ (ଅବତାରୀ)। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣ (୧.୩.୨୮)ରେ କୁହାଯାଇଛି—
“କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟମ୍”
ଅର୍ଥାତ୍, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ପରମ ଭଗବାନ। ଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ରଥଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଭକ୍ତମାନେ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରଥଯାତ୍ରାରେ ମହାପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ “ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହ” ବା ସମସ୍ତଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଯାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Historical Background)
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଉପାସନାର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବହୁମାତ୍ରିକ। ଏହା କେବଳ ବୈଦିକ ଧର୍ମର ନୁହେଁ; ବରଂ ଆଦିବାସୀ ପରମ୍ପରା, ପୁରାଣ, ଆଗମ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତିର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମନ୍ୱୟ।
ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ମାଳବ ଦେଶର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ପାଇ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସନ୍ଧାନରେ ଉତ୍କଳକୁ ଆସିଥିଲେ। ଶବର ଭକ୍ତ ବିଶ୍ୱବାସୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା ପରେ ଭଗବାନ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବଢ଼େଇ ରୂପରେ ଆସି ଦିବ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି।
ଇତିହାସବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ମହାରାଜା ଅନନ୍ତବର୍ମା ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଉପାସନା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା।
ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣ, ନାରଦ ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ପୁରୀରେ ପ୍ରାୟ ଅଠାର ବର୍ଷ ରହି ଜଗନ୍ନାଥ ଭକ୍ତିକୁ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରଥଯାତ୍ରା ଥିଲା ଭକ୍ତିର ପରମ ପ୍ରକାଶ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ, ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ, ମଧ୍ୱାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁ ନାନକ, ସନ୍ଥ କବୀର ଓ ଅନେକ ସାଧୁ-ସନ୍ଥ ପୁରୀ ଗସ୍ତ କରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମହିମାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।
ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଦେବତା ନୁହନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ମାନବଜାତିଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ।
ରଥଯାତ୍ରାର ବୈଶ୍ୱିକ ପରିଚୟ
ଆଜି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ପୁରୀରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଲଣ୍ଡନ, ନ୍ୟୁୟର୍କ, ଟୋରୋଣ୍ଟୋ, ସିଡନୀ, ମସ୍କୋ, ଜୋହାନେସବର୍ଗ, ସିଙ୍ଗାପୁର ସମେତ ବିଶ୍ୱର ଶତାଧିକ ସହରରେ ରଥଯାତ୍ରା ପାଳନ କରାଯାଉଛି। ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଓ ବିଶ୍ୱଭ୍ରାତୃତ୍ୱର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି।
ରଥଯାତ୍ରାର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ସରଳ—ଭଗବାନ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ସୀମିତ ନୁହନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର। ତାଙ୍କ କୃପା ଓ ପ୍ରେମ ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ପାଇଁ ସମାନ।