ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ବିଶେଷ ବ୍ୟାଖ୍ୟା : ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ସମ୍ବାଦ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ ଥିଲେ । ସେ ନିଜ ଆଖିରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ନିରନ୍ତର ଘୁରୁଥିଲା —
“ମୋର ପୁଅମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କ’ଣ କରୁଛନ୍ତି ?”
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖିବାର କୌଣସି ସୁଯୋଗ ତାଙ୍କର ନଥିଲା ।
ସେହି ସମୟରେ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ।
ବ୍ୟାସ ମହର୍ଷି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ସେ ଚାହିଲେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଦେଇପାରିବେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଦୂରରେ ଘଟୁଥିବା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧକୁ ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖିପାରିବେ ।
କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହି ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ ।
କାହିଁକି ?
ଏହାର ମୂଳରେ ଥିଲା ତାଙ୍କର ମନ ।
ସେ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ । ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବାର ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ସେ ସହିପାରିବେ କି ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ଭୟଭୀତ ଥିଲେ ।
ତେଣୁ ବ୍ୟାସ ମହର୍ଷି ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସହଚର ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ସେହି ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଦାନ କଲେ ।
ଏହି ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ମିଳିବା ପରେ ସଞ୍ଜୟ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଘଟୁଥିବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ ।
କେବଳ ଦେଖିବା ନୁହେଁ ।
ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କିଏ କ’ଣ କହୁଛି, କିଏ କ’ଣ କରୁଛି, କେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା କେଉଁଠାରେ ଅଛି, ଯୁଦ୍ଧର ଗତି କିପରି ବଦଳୁଛି — ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରୁଥିଲେ ।
ଏହାର ଫଳରେ ସଞ୍ଜୟ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଘଟଣାକୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରୁଥିଲେ ।
ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଏହା ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଦୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ । ମହାଭାରତ ଏହାକୁ “ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି” ବୋଲି କହେ । ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦୂରର ଘଟଣା ଜାଣିବାର ଅସାଧାରଣ କ୍ଷମତା ମିଳିଥିଲା ।
ଗୀତାର ଆରମ୍ଭ ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରୁ ହୁଏ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି —
“ହେ ସଞ୍ଜୟ ! ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ମୋର ପୁଅମାନେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ କ’ଣ କଲେ ?”
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହିଁ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର କାହାଣୀକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ ।
ସଞ୍ଜୟ ତା’ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଦୃଶ୍ୟ କହିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।
ସେ ପ୍ରଥମେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହୁଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ।
ତା’ପରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶଙ୍ଖନାଦ, ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଶଙ୍ଖ ଓ ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶଙ୍ଖନାଦ — ସବୁକିଛି ସଞ୍ଜୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି ।
ତା’ପରେ ଆସେ ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ।
ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହନ୍ତି —
“ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଝିରେ ନେଇଯାଅ ।”
କୃଷ୍ଣ ରଥକୁ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖନ୍ତି ।
ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଷାଦରେ ବୁଡ଼ିଯାଆନ୍ତି ।
ସଞ୍ଜୟ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଗୀତାର ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗଭୀର ଦିଗ ଦେଖାଯାଏ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଖି ଥିଲା ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ୟା କେବଳ ଆଖିର ଅନ୍ଧତ୍ୱ ନଥିଲା ।
ତାଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରମୋହରେ ଆବୃତ ଥିଲା ।
ଅନ୍ୟପଟେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଆଖି ସାଧାରଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃପାରେ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ମିଳିଥିଲା ।
ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ତୁଳନା କଲେ ଆମେ ଗୀତାର ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ବୁଝିପାରୁ ।
କେବଳ ଆଖି ଥିଲେ ମଣିଷ ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ ।
ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମନର ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଆଖିରେ ଅନ୍ଧ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରମୋହ ତାଙ୍କ ବିବେକକୁ ମଧ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିଲା ।
ସଞ୍ଜୟ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ।
ଏହି କାରଣରୁ ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକରୁ ହିଁ “ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର” ଓ “କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର” ସହିତ ମଣିଷର ଅନ୍ତର୍ଜଗତର ଏକ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା — ପୁତ୍ରମୋହ ଓ ଧର୍ମବୋଧର ଯୁଦ୍ଧ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା — ମୋହ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଯୁଦ୍ଧ ।
ଆଉ କୃଷ୍ଣ ଥିଲେ ସେହି ଅନ୍ତର୍ଯୁଦ୍ଧର ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ।
ସେଥିପାଇଁ ଗୀତା କେବଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀ ନୁହେଁ । ଏହା ମଣିଷର ମନ ଭିତରେ ଚାଲୁଥିବା ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ସଂଘର୍ଷକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ ।
ସଞ୍ଜୟ ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ, ତାହା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧର ଦୃଶ୍ୟ ନଥିଲା ।
ସେ ଦେଖିଥିଲେ ମଣିଷର ଅହଂକାରର ପରିଣାମ ।
ସେ ଦେଖିଥିଲେ ମୋହର ଶକ୍ତି ।
ସେ ଦେଖିଥିଲେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।
ଏବଂ ସେ ଶୁଣିଥିଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେହି ଅମୃତବାଣୀ, ଯାହା ପରେ ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ପାଇଁ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା ।
ଭାଗ ୧୦୦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଶେଷ ।
(ଭାଗ ୧୦୧ରେ ଜାରି ରହିବ — ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷାଦ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆତ୍ମା, କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ।)