ଅଧ୍ୟାୟ–୪
ଭାଙ୍ଗ ଓ ମଦ : ବୈଜ୍ଞାନିକ ତୁଳନା, ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ
By Lokanath Mishra IRS ( retired)
ଭାଙ୍ଗ ଓ ମଦ ଉଭୟ ମନୁଷ୍ୟର ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ମନୋସକ୍ରିୟ ପଦାର୍ଥ। ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ରାସାୟନିକ ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ, ଶରୀର ଉପରେ ପ୍ରଭାବ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ପରିଣାମ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ପରସ୍ପରଠାରୁ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବିଜ୍ଞାନ, ଚିକିତ୍ସା ଓ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଆଲୋକରେ ବିଷୟଟିକୁ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ମଦର ସକ୍ରିୟ ଉପାଦାନ ହେଉଛି ଇଥାନଲ୍ (Ethanol)। ଏହା ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଯକୃତ, ହୃଦୟ, ମସ୍ତିଷ୍କ, ଅଗ୍ନାଶୟ, ପାଚନତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା—କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଏହାର ପ୍ରଭାବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହାର ବିପରୀତରେ ଭାଙ୍ଗର ପ୍ରଧାନ ମନୋସକ୍ରିୟ ଉପାଦାନ THC ମୁଖ୍ୟତଃ ଶରୀରର ଏଣ୍ଡୋକାନାବିନଏଡ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ମନୋଭାବ, ବେଦନା, ଭୋକ, ନିଦ୍ରା ଏବଂ ସ୍ମୃତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।
ମଦ୍ୟପାନ କରିବା ପରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ଫ୍ରଣ୍ଟାଲ୍ ଲୋବ୍ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଫଳରେ ବିଚାରଶକ୍ତି, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା କମିଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମଦ୍ୟପାନ ପରେ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏପରି କାମ କରି ବସନ୍ତି ଯାହା ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଝଗଡ଼ା, ମାରପିଟ, ଘରୋଇ ହିଂସା, ଯୌନ ନିର୍ଯାତନା, ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ଓ ଅନେକ ଅପରାଧରେ ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟପାନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାୟକ କାରଣ ଭାବେ ବହୁ ଗବେଷଣାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଭାଙ୍ଗ ସେବନ କରିବା ପରେ ସାଧାରଣତଃ ଶାନ୍ତି, ପ୍ରଶାନ୍ତି, ସମୟର ଅନୁଭୂତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଭୋକ ବୃଦ୍ଧି ଭଳି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାପଦ ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ। ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ସେବନ କଲେ ଭୟ, ଉତ୍କଣ୍ଠା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ସ୍ମୃତିହାନି, ଧ୍ୟାନର ଅଭାବ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନ ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପୂର୍ବରୁ ମାନସିକ ରୋଗର ପ୍ରବୃତ୍ତି ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କଠାରେ ଏହାର ବିପରୀତ ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ହୋଇପାରେ।
ମଦ୍ୟର ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ହେଉଛି ଏହାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଶାରୀରିକ କ୍ଷତି। ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ମଦ୍ୟପାନ କଲେ ଯକୃତରେ ଚର୍ବି ଜମିବା, ହେପାଟାଇଟିସ୍, ସିରୋସିସ୍, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଅଗ୍ନାଶୟ ପ୍ରଦାହ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କର୍କଟ ରୋଗର ଝୁମ୍ପ ବଢ଼ିଯାଏ। ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ ଅନୁସାରେ ଆଲକୋହଲ ୨୦୦ରୁ ଅଧିକ ରୋଗ ଓ ଆଘାତ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭୂମିକା ନିଭାଏ।
ଭାଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ଏକ ଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି। THC ନିଜେ ଯକୃତ ସିରୋସିସ୍ କିମ୍ବା ଆଲକୋହଲ ପରି ବ୍ୟାପକ ଅଙ୍ଗକ୍ଷତି ସୃଷ୍ଟି କରେ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ନାହିଁ। ତଥାପି ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଅଧିକ ପରିମାଣରେ କାନାବିସ୍ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସ୍ମୃତି, ଧ୍ୟାନ, ଶିକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା ଏବଂ କେତେକ ମାନସିକ ସମସ୍ୟାର ଝୁମ୍ପ ବଢ଼ିପାରେ। ସେଥିପାଇଁ ଭାଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ସହିତ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସତର୍କତା ଅବଲମ୍ବନ କରି ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଆସକ୍ତି (Dependence) ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ଉଭୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି। ଆଲକୋହଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇପାରେ। ଦୀର୍ଘଦିନ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ମଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଗୁରୁତର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଇପାରେ, ଯାହା କେବେ କେବେ ପ୍ରାଣଘାତୀ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। କାନାବିସ୍ ବ୍ୟବହାର ଜନିତ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଆଲକୋହଲ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଗୁରୁତର।
ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶରେ କାନାବିସ୍ର ଔଷଧୀୟ ବ୍ୟବହାରକୁ ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଇଛି। କ୍ୟାନ୍ସର ଚିକିତ୍ସା ସମୟରେ ବାନ୍ତି ଓ ବାନ୍ତିବୋଧ କମାଇବା, ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ବେଦନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ମଲ୍ଟିପଲ୍ ସ୍କ୍ଲେରୋସିସ୍ରେ ମାଂସପେଶୀର ଜଡ଼ତା କମାଇବା ଏବଂ କେତେକ ବିରଳ ପ୍ରକାରର ମୃଗୀ ରୋଗରେ କାନାବିନଏଡ୍-ଆଧାରିତ ଔଷଧ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଆଲକୋହଲର ଏପରି କୌଣସି ସ୍ୱୀକୃତ ଔଷଧୀୟ ବ୍ୟବହାର ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସାରେ ପ୍ରାୟ ନାହିଁ।
ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଉଭୟ ପଦାର୍ଥର ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ। ମଦ୍ୟପାନର ଇତିହାସ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଭାଙ୍ଗ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ, ହୋଲି, ମହାଶିବରାତ୍ରି ଏବଂ ଅନେକ ଶୈବ ପରମ୍ପରା ସହ ଜଡ଼ିତ। ମଥୁରା, ବୃନ୍ଦାବନ, ବାରାଣସୀ, ଉଜ୍ଜୟିନୀ ପରି ଅନେକ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ସରକାରୀ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ଦୋକାନରେ ଭାଙ୍ଗ ବିକ୍ରୟ କରାଯାଏ।
ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ ଭାଙ୍ଗର ଐତିହାସିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପରମ୍ପରା ଥିବାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଏହାର ଅସୀମିତ କିମ୍ବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବ୍ୟବହାର ସୁରକ୍ଷିତ। ସେହିପରି ମଦ୍ୟ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଉପଲବ୍ଧ ବୋଲି ଏହାକୁ ନିରାପଦ କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ଉଭୟ ପଦାର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସଚେତନତା ଦେବା ସମୟର ଆବଶ୍ୟକତା।
ଭାରତରେ ଭାଙ୍ଗର ଭବିଷ୍ୟତ ନୀତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ। ଏହି ଆଲୋଚନା ବିଜ୍ଞାନ, ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା, ଆଇନ, ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ସମାଜର ସାମଗ୍ରିକ କଲ୍ୟାଣକୁ ଆଧାର କରି ହେବା ଉଚିତ। ଯେକୌଣସି ନୀତିର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେବା ଦରକାର—ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା, ଯୁବପିଢ଼ିର ସୁରକ୍ଷା, ଦୁରୁପଯୋଗର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ।
(କ୍ରମଶଃ – ଅଧ୍ୟାୟ–୫ରେ “ଭାରତରେ ଭାଙ୍ଗର ଇତିହାସ, ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତି, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ନୀତିର ସମ୍ଭାବନା” ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ।)