ଭାରତରେ ଭାଙ୍ଗର ଇତିହାସ, ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ନୀତିର ସମ୍ଭାବନା !
By Lokanath Mishra IRS ( retired)
ଅଧ୍ୟାୟ–୫
ଭାଙ୍ଗର ଇତିହାସ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା ପରି ପ୍ରାଚୀନ। ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ, ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟ, ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଲେଖାଜୋଖାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ କାନାବିସ୍ ଉଦ୍ଭିଦର ବ୍ୟବହାର ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରଚଳିତ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହେଁ; ବରଂ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା, ଲୋକସଂସ୍କୃତି, ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।
ଅଥର୍ବବେଦରେ କେତେକ ଗବେଷକ କାନାବିସ୍କୁ ପଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିବା ମତ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ନେଇ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି। ଆୟୁର୍ବେଦର ବିଭିନ୍ନ ନିଘଣ୍ଟୁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ “ବିଜୟା” ନାମରେ କାନାବିସ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଶୋଧନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାତ୍ରାରେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।
ପୁରାଣ ଓ ଲୋକକଥାରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସହ ଭାଙ୍ଗର ସମ୍ପର୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ପ୍ରଭାବରେ ଶୈବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାଧୁ-ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗର ବ୍ୟବହାର ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚାଲିଆସିଛି। ମହାଶିବରାତ୍ରି, ହୋଲି ଏବଂ କେତେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀରେ ଭାଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପ୍ରସାଦ କିମ୍ବା ପାରମ୍ପରିକ ପାନୀୟ ଭାବରେ ସେବନ କରିବାର ପ୍ରଥା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ମଥୁରା, ବୃନ୍ଦାବନ, ବାରାଣସୀ, ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ହରିଦ୍ୱାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଭାଙ୍ଗ ଠଣ୍ଡାଇ, ଭାଙ୍ଗ ଲସି, ଭାଙ୍ଗ ଗୋଳି ଏବଂ ଭାଙ୍ଗ ମିଶ୍ରିତ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ସେଠାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଛି। ଅନେକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଓ ସାଧୁମାନେ ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକ ଆଚାରର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।
ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଶୈବ ପୀଠ, ସାଧୁ-ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଭାଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାରର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପୁରୀ ପରି ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗ ସେବନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କେତେକ ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ତେବେ ଏହି ପ୍ରଥା ସ୍ଥାନ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଭେଦେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସମଗ୍ର ପୁରୀ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନିୟମିତ ପ୍ରଥା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ କାନାବିସ୍ ବ୍ୟବହାରକୁ ନେଇ ବ୍ୟାପକ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଥିଲା। ୧୮୯୩–୯୪ ମସିହାରେ ଗଠିତ Indian Hemp Drugs Commission ପ୍ରାୟ ତିନି ହଜାର ପୃଷ୍ଠାର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ସେହି ରିପୋର୍ଟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ ମଧ୍ୟମ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟବହାର ସମାଜରେ ସୀମିତ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇପାରେ। ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଆଜି ମଧ୍ୟ କାନାବିସ୍ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଳିଲ ଭାବରେ ବିବେଚିତ।
୧୯୬୧ ମସିହାରେ ଜାତିସଂଘ Single Convention on Narcotic Drugs ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୁକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟର ଅବୈଧ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। କାନାବିସ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚୁକ୍ତିର ଅଧୀନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି ଭାରତ ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ଭାଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାରର ବିଶେଷତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ନିଜସ୍ୱ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।
ଭାରତର ନାର୍କୋଟିକ୍ ଡ୍ରଗ୍ସ ଆଣ୍ଡ ସାଇକୋଟ୍ରୋପିକ୍ ସବଷ୍ଟାନ୍ସେସ୍ ଆକ୍ଟ (NDPS Act), ୧୯୮୫ ଅନୁଯାୟୀ କାନାବିସ୍ର ରେଜିନ୍ (ଚରସ) ଏବଂ ପୁଷ୍ପମଞ୍ଜରୀ (ଗଞ୍ଜେଇ) ଉପରେ କଠୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ କେବଳ ପତ୍ରରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାରମ୍ପରିକ ଭାଙ୍ଗକୁ ଏହି ଆଇନରେ ସେହିଭଳି ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ସରକାରୀ ଲାଇସେନ୍ସପ୍ରାପ୍ତ ଦୋକାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାଙ୍ଗ ବିକ୍ରୟ କରାଯାଏ। ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ, ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ପରି ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଷବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରଚଳିତ।
ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ସରକାର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପରିବେଶରେ ଶିଳ୍ପଜାତ ହେମ୍ପ (Industrial Hemp) ଚାଷକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହାର ତନ୍ତୁରୁ ବସ୍ତ୍ର, କାଗଜ, ଦଉଡ଼ି, ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ, ବାୟୋପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପଜାତ ଉତ୍ପାଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଛି। ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଶିଳ୍ପଜାତ ହେମ୍ପ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷିଜ ପଣ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି।
ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶ କାନାବିସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତିକୁ ପୁନଃବିଚାର କରୁଛନ୍ତି। କେତେକ ଦେଶ ଔଷଧୀୟ ବ୍ୟବହାରକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି, କେତେକ ଦେଶ ସୀମିତ ମାତ୍ରାରେ ଅଣ-ଔଷଧୀୟ ବ୍ୟବହାରକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଅନୁମୋଦନ କରିଛନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଦେଶ ପୂର୍ବବତ୍ କଠୋର ନିଷେଧ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ନୀତିର ଅନୁଭବରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି ଯେ କୌଣସି ଏକମାତ୍ର ନୀତି ସବୁ ଦେଶ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଭାରତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭବିଷ୍ୟତ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାବେଳେ ତିନୋଟି ବିଷୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରଥମତଃ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ଓ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ। ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା। ତୃତୀୟତଃ, ଦୁରୁପଯୋଗ ରୋକିବା, ନାବାଳକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଗୁଣବତ୍ତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଏହିପରି, ଭାଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଲୋଚନା କେବଳ ଭାବନା କିମ୍ବା ପରମ୍ପରା ଆଧାରିତ ନହୋଇ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ, ଐତିହାସିକ ଅନୁଭବ, ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସମନ୍ୱୟ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ହିଁ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବା ସହିତ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିବ।
(କ୍ରମଶଃ – ଅଧ୍ୟାୟ–୬ରେ “ଉପସଂହାର: ଭାଙ୍ଗ ଓ ମଦ୍ୟ—ଭାରତ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଦିଗ” ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ।)